1853-1854 Perry Seferi: Kapalı Bir Ülkenin Kapısının Zorlanması

Temmuz 1853’te dört Amerikan savaş gemisi Edo Körfezi’ne girdi ve demirledi. Filonun komutanı, Amerika Birleşik Devletleri başkanının mektubunu iletmek ve Japonya’nın limanlarını açmasını talep etmek üzere gelmişti. Bu olay, Japonya’nın iki yüzyılı aşkın süredir sürdürdüğü sınırlı dış ilişki düzeninin sonunun başlangıcı sayılır ve ülkenin modern tarihinin başlangıç noktalarından biri olarak okunur.

Bu dosya, Perry seferinin ne olduğunu, Japonya’nın o dönemdeki gerçek dış ilişki durumunu ve olayın toplum üzerindeki etkisini ele alıyor. Popüler anlatıda sıkça karşılaşılan basitleştirmeleri de işaretliyoruz; çünkü “kapalı ülke” kavramı sanıldığı kadar mutlak değildi ve bunu bilmek dönemin doğru anlaşılması için gereklidir.

Kapalılık gerçekte neydi

Edo dönemi boyunca Japonya’nın dış ilişkileri yasaklanmış değil, sıkı biçimde düzenlenmişti. Nagasaki’deki Dejima adacığı üzerinden Hollandalılarla ve Çinli tacirlerle sürekli ticaret yapılıyordu. Bu kanal küçüktü ama tamamen açıktı ve düzenli işliyordu.

Bunun yanında üç kanal daha vardı. Tsushima üzerinden Kore ile, Satsuma üzerinden Ryukyu Krallığı ile ve Matsumae üzerinden kuzeydeki Ainu topluluklarıyla ilişki sürdürülüyordu. Yani ülke dört ayrı kapıdan dünyayla temas hâlindeydi ve bu temas devlet tekelinde tutuluyordu.

Bilgi akışı da devam ediyordu. Hollandaca üzerinden Batı bilimi izleniyor, tıp, astronomi ve haritacılık alanında çeviriler yapılıyordu. Bu birikime rangaku yani Hollanda bilimi deniyordu ve ciddi bir entelektüel gelenek oluşturmuştu.

Dolayısıyla Japonya, 1853’te dünyadan habersiz değildi. Yönetim, Çin’in Afyon Savaşları’ndaki yenilgisini biliyordu ve Batılı donanmaların gücü hakkında bilgi sahibiydi. Sorun bilgisizlik değil, mevcut düzeni koruyarak yanıt verme kapasitesiydi.

Bu ayrımı görmek önemlidir. Japonya’nın hızlı modernleşmesi, sıfırdan başlayan bir sıçrama değil, zaten var olan bir birikimin yön değiştirmesiydi. Okuryazarlık oranı yüksek, kentleşme ileri düzeyde ve idari yapı gelişmiş bir ülke söz konusuydu.

Filonun gelişi ve verilen süre

Perry, mektubu teslim etti ve cevap almak üzere ertesi yıl döneceğini bildirerek ayrıldı. Bu bir yıllık süre, Edo yönetimi için olağanüstü bir baskı dönemi oldu.

Yönetim, alışılmadık bir adım attı ve konuyu daimyōlara ve saraya danıştı. Bu danışma, yönetimin tek başına karar verme otoritesini fiilen sorguladı ve sonraki yıllarda siyasi otoritenin parçalanmasına giden yolu açtı.

Toplumda tepkiler bölünmüştü. Bir kesim direnmeyi ve yabancıları kovmayı savunuyordu; bir kesim ise Batı teknolojisini edinmeden direnmenin mümkün olmadığını görüyordu. Bu iki tutum, sonraki on beş yılın siyasi mücadelesinin ana hatlarını oluşturdu.

Perry ertesi yıl daha büyük bir filoyla döndü. Görüşmeler sonunda Kanagawa Antlaşması imzalandı; iki liman açıldı ve gemilere ikmal ile denizcilerin korunması güvence altına alındı. Antlaşma ticaret antlaşması değildi, ancak kapıyı araladı.

Birkaç yıl içinde daha kapsamlı ticaret antlaşmaları imzalandı. Bu antlaşmalar gümrük özerkliğini kısıtlıyor ve yabancılara hukuki dokunulmazlık tanıyordu. Eşitsiz antlaşmalar olarak anılan bu düzenlemelerin gözden geçirilmesi, sonraki elli yıl boyunca Japon dış politikasının merkezî hedefi oldu.

Toplumsal ve ekonomik sarsıntı

Limanların açılması ekonomiyi hızla etkiledi. Altın ve gümüş arasındaki değer oranının uluslararası piyasadan farklı olması, kısa sürede büyük ölçekli altın çıkışına yol açtı ve para sisteminde ciddi bir sarsıntı yarattı.

İpek ve çay ihracatı hızla arttı; bu, üretici bölgelerde zenginlik yaratırken şehirlerde fiyat artışına yol açtı. Enflasyon, sabit gelirli samuray sınıfını ve kentli emekçileri doğrudan vurdu.

Salgın hastalıklar da geldi. Açılan limanlar üzerinden yayılan kolera salgınları, toplumsal huzursuzluğu artırdı ve yabancı karşıtı duyguları güçlendirdi.

Siyasi şiddet arttı. Yabancılara ve onlarla iş birliği yaptığı düşünülen yöneticilere yönelik suikastlar dönemin belirleyici olaylarındandır. Bu dönem, Japon tarihinde bakumatsu yani şogunluğun son yılları olarak anılır.

Bu karmaşa, on beş yıl içinde şogunluğun sona ermesiyle sonuçlandı. Süreci ve sonrasını 1868 Meiji Restorasyonu dosyasında ele alıyoruz.

Perry anlatısının eleştirisi

Popüler tarih anlatısı, Perry’yi Japonya’yı modern dünyaya açan figür olarak resmeder. Bu çerçeve, Japon toplumunun kendi iç dinamiklerini görmezden gelir ve değişimi dışarıdan gelen bir müdahaleye indirger.

Oysa Edo döneminin sonlarında ekonomik yapı zaten değişiyordu. Ticaret sermayesi büyümüş, kırsal üretim pazarlaşmış ve samuray sınıfının mali durumu bozulmuştu. Toplumsal gerilimler dışarıdan bir müdahale olmadan da birikiyordu.

Perry’nin rolü, bu birikmiş gerilimi hızlandıran bir katalizör olmaktır. Katalizör önemlidir ama tepkimeyi tek başına yaratmaz. Bu ayrım, tarih okumasında sık yapılan bir hatayı düzeltir.

İkinci eleştiri, olayın Japonya’da nasıl hatırlandığıyla ilgilidir. Perry’nin gemileri, Japon görsel kültüründe hem tehdit hem merak nesnesi olarak resmedilmiştir. Dönemin baskıresimleri, korkuyla birlikte yoğun bir gözlem isteğini de gösterir.

Üçüncüsü, bu olayın başka Asya ülkelerinin deneyimiyle karşılaştırılmasıdır. Japonya, benzer baskıya maruz kalan bazı ülkelerden farklı olarak siyasi bağımsızlığını korudu. Bu farkın nedenleri, karşılaştırmalı tarihin en verimli tartışma alanlarından biridir.

Nereden araştırılır

Millî Diyet Kütüphanesi’nin dijital koleksiyonları, dönemin belgelerine, haritalarına ve baskıresimlerine erişim sağlar. Görsel malzeme, dönemin algısını anlamak için metin kadar değerlidir.

Millî Arşivler, şogunluk ve erken Meiji dönemine ait resmî belgeleri barındırır. Bir bölümü dijital olarak erişilebilir ve katalog araması Japonca yapılır.

Tokyo Ulusal Müzesi ve diğer ulusal müzeler, dönemin nesnelerini ve sanatını sergiler. Bir dönemin maddi kültürünü görmek, okunan metni somutlaştırır.

Bölgesel müzeler de önemlidir. Yokohama ve Shimoda gibi olayın doğrudan yaşandığı yerlerde yerel müzeler, olayın yerel etkisini ayrıntılı biçimde sunar.

Japonya’da yaşayan okur için bu tür bir müze ziyareti, ders kitabı okumaktan daha etkili bir tarih deneyimidir. Ayrıca çoğu ulusal müzede yabancı ziyaretçiler için çok dilli materyal bulunur.

Bugüne bakan yüzü

Perry dönemi, Japonya’nın dışarıyla ilişkisini nasıl kurduğuna dair kalıcı bir çerçeve bıraktı: dış baskıya kapanarak değil, öğrenerek ve uyarlayarak yanıt vermek.

Bu yaklaşım, Meiji dönemindeki kurumsal reformlarda, savaş sonrası yeniden inşada ve sanayi politikalarında tekrar tekrar görülür. Yabancı modelin alınması, yerel koşula uyarlanması ve sonra kendine özgü bir biçim kazanması örüntüsü Japon modernleşmesinin ayırt edici özelliğidir.

Japonya’da yaşayan bir yabancı için bu tarih, ülkenin dışarıdan geleni nasıl karşıladığını anlamak açısından yararlıdır. Merak ve mesafe bir aradadır; bu ikisi çelişki değil, uzun bir tarihsel deneyimin ürünüdür.

Aynı zamanda dikkatli olunması gereken bir nokta var. Bu tarihin milliyetçi bir çerçevede kullanılması da mümkündür. İyi bir okuma, dönemin kazanımlarını gördüğü kadar bedellerini de görür.

Modernleşmenin bedelleri arasında kırsal yoksulluk, ağır vergi yükü ve sonraki dönemde askerî yayılmacılık sayılabilir. Bu boyutları 1868 Meiji Restorasyonu dosyasında ayrıca ele alıyoruz.