1923 Büyük Kantō Depremi: Yangın Fırtınası, Söylentiler ve Kalan Sorular

1 Eylül 1923 öğle vaktine yakın bir saatte Sagami Körfezi altında meydana gelen deprem, Tokyo ve Yokohama’yı ve çevredeki bölgeyi yıktı. Japonya’nın modern tarihindeki en ağır afetlerden biri olan Büyük Kantō depremi, yalnızca can kaybının büyüklüğüyle değil, sonrasında yaşananlarla da bugün hâlâ araştırılıyor. Japonya’da 1 Eylül, bu olayın anısına afet önleme günü olarak anılır ve okullarda tatbikat yapılır.

Bu dosya, olayın fiziksel boyutunu, yangının neden bu kadar öldürücü olduğunu, deprem sonrasında yayılan söylentilerin yol açtığı şiddeti ve bugünün okuru için çıkarılabilecek somut dersleri ele alıyor. Ağır bir konu olduğu için ölçülü ve kaynağa bağlı bir dil kullanıyoruz.

Sarsıntının kendisi

Deprem, Sagami Yarığı boyunca meydana geldi ve Kantō ovasının geniş bir bölümünü etkiledi. Sarsıntı, ahşap ve kerpiç ağırlıklı yapı stoğu için yıkıcıydı. Yokohama’da yapı hasarı özellikle ağır oldu; şehrin liman altyapısı da zarar gördü.

Deprem aynı zamanda deniz tabanında deformasyona ve kıyı bölgelerinde tsunamiye yol açtı. Sagami Körfezi çevresindeki kıyı yerleşimleri dalgalardan etkilendi. Ayrıca dik yamaçlarda büyük heyelanlar meydana geldi ve bazı köyler tamamen gömüldü.

Sarsıntının saati belirleyiciydi. Öğle yemeği hazırlığı saatinde, evlerde ve lokantalarda ateş yanıyordu. Ahşap yoğun kent dokusunda devrilen ocaklar, yangınların eş zamanlı olarak çok sayıda noktadan başlamasına neden oldu.

Su şebekesinin kırılması ve yolların kapanması, itfaiye müdahalesini imkânsıza yakın hâle getirdi. Bu üç etkenin birleşimi, depremi bir sarsıntı afetinden bir yangın afetine dönüştürdü.

Yangın fırtınası

Çok sayıda noktadan başlayan yangınlar birleşince, kendi hava akımını üreten bir yangın fırtınası oluştu. Bu olgu, yangının çevresindeki havayı hızla yukarı çekmesi ve tabandan güçlü rüzgâr üretmesiyle tanımlanır. Sıcaklık ve rüzgâr, kaçış yollarını kapatır.

Can kaybının büyük bölümü sarsıntıdan değil yangından kaynaklandı. En ağır olay, Tokyo’da eşyalarıyla birlikte açık bir alana sığınan çok sayıda insanın yangın fırtınasına yakalanmasıydı. Açık alanın güvenli olduğu varsayımı, taşınan yanıcı eşyaların yoğunluğu nedeniyle geçersiz kaldı.

Bu ayrıntı bugünün afet planlaması açısından kritiktir. Japonya’da geniş açık alanların yangından korunma amaçlı tahliye alanı olarak ayrı ayrı tanımlanmasının nedeni budur. Sığınılacak alanın türü ile tehlikenin türü eşleşmelidir.

Modern Japon şehirlerinde yangına dayanıklı yapı oranının artması, yol genişliklerinin düzenlenmesi ve yangın koridorlarının planlanması bu deneyimin doğrudan sonucudur. Yine de yoğun ahşap yapı bulunan mahalleler bazı şehirlerde hâlâ mevcuttur ve risk analizlerinde ayrıca değerlendirilir.

Söylentiler ve sonrasındaki şiddet

Deprem sonrasında iletişim çöktü, resmî bilgi akışı durdu ve şehirde asılsız söylentiler yayıldı. Bu söylentiler, Koreli sakinler başta olmak üzere belirli grupları hedef aldı ve yaygın şiddete yol açtı. Çok sayıda Koreli, ayrıca Çinli sakinler ve yerel ağızla konuştuğu için yabancı sanılan Japonlar öldürüldü.

Bu olay, Japonya’nın modern tarihinin en ağır insan hakları ihlallerinden biridir ve tarih araştırmalarında kapsamlı biçimde belgelenmiştir. Kurbanların sayısı üzerinde tam bir görüş birliği yoktur; farklı araştırmalar farklı tahminler verir. Sayı tartışması, olayın gerçekleştiği gerçeğini değiştirmez.

Buradaki mekanizma afet sosyolojisinin en çok çalışılan konularından biridir. Bilgi boşluğu, korku ve önceden var olan önyargı bir araya geldiğinde, söylenti hızla eyleme dönüşebilir. Kriz anında doğrulanmamış bilgiyi yaymamak, bu nedenle teorik değil pratik bir sorumluluktur.

Japonya’da yaşayan bir yabancı için bu tarih özel bir anlam taşır. Afet anında yabancı olmanın kırılganlığı, geçmişte somut sonuçlar doğurmuştur. Bu, korkuyla yaşamak için değil, mahalle bağlarının ve doğru bilgi kanallarının neden önemli olduğunu anlamak için bilinmesi gereken bir kayıttır.

Yeniden inşa ve şehrin değişimi

Deprem sonrasında Tokyo ve Yokohama kapsamlı bir yeniden inşa programına girdi. Yol genişletme, park ve açık alan planlaması, köprülerin yenilenmesi ve yangına dayanıklı yapı kullanımı bu dönemin ana başlıklarıydı. Bugün Tokyo’da görülen bazı büyük caddeler ve parklar bu programın ürünüdür.

Yeniden inşa aynı zamanda toplumsal bir dönüşüm getirdi. Kent nüfusunun bir bölümü çevre bölgelere yayıldı, banliyö gelişimi hızlandı ve demiryolu ağı bu yeni yerleşim düzenine göre şekillendi. Afetler şehirlerin yalnızca binalarını değil, coğrafyasını da değiştirir.

Bu dönemde afet önleme kurumsallaşmaya başladı. Yapı yönetmelikleri, itfaiye teşkilatı ve acil durum planlaması bu deneyimin ardından geliştirildi. Japonya’nın bugünkü afet yönetimi sisteminin kökleri büyük ölçüde 1923’e ve sonrasındaki büyük afetlere uzanır.

Yeniden inşanın gölgede kalan bir yönü de vardır: hızla yapılan yeniden inşa, kimi zaman yeni riskler üretir. Bu gerilim, Japonya’nın sonraki bütün afet sonrası dönemlerinde tekrarlanmıştır.

Bugünün okuru için dersler

Birinci ders, tehlike türünün doğru tanımlanmasıdır. Deprem sonrasında asıl risk her zaman sarsıntı değildir; yangın, tsunami, heyelan ve altyapı çöküşü ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Yaşadığınız bölgenin tehlike haritası bu ayrımı gösterir.

İkinci ders, tahliye alanının türüdür. Japonca terimler farklı işlevleri tanımlar ve karıştırılmaları yanlış yere gitmenize neden olabilir. Belediyenizin haritasında geçici toplanma noktası, geniş alan tahliye noktası ve tahliye merkezi ayrı ayrı işaretlenir.

Üçüncü ders bilgi hijyenidir. Kriz anında doğrulanmamış bilgi paylaşmamak, kendi güvenliğiniz kadar başkalarının güvenliği için de gereklidir. 1923, bunun en ağır tarihsel örneğidir.

Dördüncü ders hazırlığın somutluğudur. Mobilya sabitleme, çıkış yolu, su ve gıda stoğu, iletişim planı. Bu maddelerin ayrıntısını Japonya’da deprem ve afet hazırlığı dosyamızda bulabilirsiniz.

Nereden araştırılır

Kabine Ofisi’nin afet yönetimi yayınları, geçmiş afetlerin analizini ve çıkarılan dersleri düzenli olarak yayımlar. Bu yayınlar Japonca olsa da grafik ve harita bakımından zengindir ve orta düzey Japonca ile takip edilebilir.

Millî Diyet Kütüphanesi’nin dijital koleksiyonları, 1923 ve sonrasına ait gazete, dergi ve resmî yayınlara erişim sağlar. Dönemin görsel malzemesi de bu koleksiyonlarda yer alır ve şehir dokusunun afet öncesi hâlini görmek için değerlidir.

Akademik literatürde deprem, yangın dinamiği, kentsel planlama ve afet sosyolojisi başlıkları ayrı ayrı çalışılmıştır. Söylenti kaynaklı şiddet konusunda ise kapsamlı tarih çalışmaları mevcuttur ve bunlar birincil kaynak analizine dayanır.

Yerel düzeyde belediye arşivleri ve bölge müzeleri, mahalle ölçeğinde ayrıntı sunar. Yaşadığınız ilçenin 1923’te nasıl etkilendiğini öğrenmek, soyut bir tarihsel olayı kendi coğrafyanıza bağlar.