2019 Hagibis Tayfunu: Nehir Taşkınlarının Yeniden Öne Çıktığı Yıl

Ekim 2019’da Japonya’yı vuran Hagibis tayfunu, ülkenin geniş bir bölümünde olağanüstü yağış üretti ve çok sayıda nehirde taşkına yol açtı. Yüzden fazla can kaybı yaşandı, on binlerce yapı sular altında kaldı ve ulaşım günlerce aksadı.

Bu olay, Japonya’da tayfun riskinin yalnızca rüzgâr değil yağış ve taşkın riski olduğunu bir kez daha gösterdi. Japonya’da yaşayan okur için bu dosya, tahliye çağrısı sistemini ve kendi adresinizin taşkın riskini nasıl öğreneceğinizi anlatıyor.

Rekor yağış ve eşzamanlı taşkınlar

Tayfun, karaya çıkmadan önce ve sonrasında çok geniş bir alanda yoğun yağış bıraktı. Bazı bölgelerde bir günde düşen yağış, o bölgenin aylık ortalamasını aştı.

Yağışın bu kadar geniş alana yayılması, çok sayıda nehir havzasında eşzamanlı taşkına yol açtı. Bu, afet yönetimi açısından en zorlu senaryodur; kaynaklar aynı anda birçok yere yönlendirilmek zorunda kalır.

Set yıkılmaları çok sayıda noktada gerçekleşti. Bir setin yıkılması, arkasındaki alanı hızla ve derin biçimde su altında bırakır; bu, kademeli yükselen bir taşkından çok daha tehlikelidir.

Ayrıca dağlık bölgelerde heyelanlar meydana geldi. Doymuş zemin, yamaç stabilitesini bozar ve yağışın en yoğun olduğu saatlerden sonra bile heyelan riski sürebilir.

Kentsel alanda su

Şehirlerde farklı bir sorun ortaya çıktı: iç su baskını. Yağmur suyu, kanalizasyon ve drenaj kapasitesini aştığında, nehir taşmasa bile sokaklar ve bodrumlar su altında kalır.

Yoğun yapılaşmış alanlarda yüzeyin büyük bölümü geçirimsizdir. Yağmur suyu toprağa sızmak yerine hızla yüzeyde toplanır ve en alçak noktaya akar.

Bu nedenle metro girişleri, alt geçitler ve bodrum katları özel risk noktalarıdır. Su, düşünülenden çok daha hızlı yükselebilir ve kapı basıncı nedeniyle çıkışı imkânsız hâle getirebilir.

Yüksek katlı binalarda ise elektrik ve mekanik sistemlerin bodrumda bulunması ayrı bir kırılganlıktır. Bir binada su baskını, elektrik ve su temininin günlerce kesilmesine yol açabilir.

Tahliye çağrısı sistemi

Japonya’da tahliye bilgilendirmeleri kademeli bir sistemle yayımlanır. Sistem, riskin artışına göre yükselen düzeylerden oluşur ve her düzeyde beklenen davranış tanımlıdır.

Önemli olan, çağrıyı beklemeden hareket etme kararının bazen daha doğru olmasıdır. Yaşlı, çocuklu veya hareket kısıtı olan haneler için erken hareket kritik bir avantajdır.

Gece saatlerinde tahliye tehlikelidir. Karanlıkta su derinliği görülmez, rögar kapakları açılmış olabilir ve akıntı ayakta durmayı imkânsız kılabilir. Bu durumda binanın üst katına çıkmak, dışarı çıkmaktan güvenli olabilir.

Bu ayrım, Japonya’da dikey tahliye kavramıyla tanımlanır. Tahliye her zaman uzağa gitmek anlamına gelmez; koşullara göre yukarı çıkmak da bir tahliye biçimidir.

Kendi adresinizin riski

Belediyelerin yayımladığı tehlike haritaları, taşkın derinliği, sel riski, heyelan alanları ve tsunami tehlikesini ayrı katmanlar hâlinde gösterir. Bu haritalar çevrimiçi erişilebilir.

Adresinizi haritada bulmak ve beklenen su derinliğini öğrenmek, on dakikalık bir iştir. Bu bilgi, kalıp kalmamaya karar verirken en belirleyici veridir.

Ayrıca en yakın tahliye merkezini ve oraya giden iki ayrı rotayı belirleyin. Bir rotanın su altında kalması ihtimaline karşı alternatif gereklidir.

İş yeriniz ve çocuğunuzun okulu için de aynı kontrolü yapın. Aile üyeleri gün içinde farklı noktalarda olur ve her nokta farklı risk taşır.

Altyapı ve uzun vadeli çözüm

Japonya’da taşkın yönetimi uzun süredir yapısal önlemlere dayanıyordu: setler, barajlar, taşkın kanalları ve yeraltı depolama tünelleri. Tokyo çevresindeki dev yeraltı taşkın deposu bu yaklaşımın en görünür örneğidir.

Hagibis, bu altyapının önemini gösterdi; birçok bölgede sistemler kapasitelerinin sınırında çalışarak daha büyük felaketleri önledi. Aynı zamanda sınırlarını da gösterdi.

Bu nedenle politika, havza ölçeğinde bütüncül yönetime doğru kaydı. Bu yaklaşım, yalnızca nehir yatağını değil, tüm havzadaki arazi kullanımını, ormanı, tarım alanlarını ve şehir planlamasını birlikte ele alır.

İklim değişikliğinin şiddetli yağış olaylarını artırması beklendiğinden, tasarım kriterleri de yeniden değerlendirilmektedir. Geçmiş kayıtlara dayalı hesaplar, değişen iklimde yetersiz kalabilir.

Okur için kontrol listesi

Tayfun yaklaşırken yapılacaklar sadedir. Balkon ve bahçedeki eşyaları içeri alın, pencere kepenklerini kapatın, cihazlarınızı şarj edin, banyoya su doldurun ve gıda stoğunuzu kontrol edin.

Ulaşım planlaması önemlidir. Japonya’da demiryolu işletmecileri tayfun öncesinde planlı seferi durdurma duyurusu yapar. Bu duyurular genellikle bir gün önceden yayımlanır ve takip edilmelidir.

Tayfun geçtikten sonra da dikkat gerekir. Kopuk elektrik hatları, kaygan zemin, su altında kalmış yollar ve heyelan riski birkaç gün daha sürer.

Genel hazırlık için afet hazırlığı dosyamıza, tarihsel karşılaştırma için 1959 Ise Körfezi tayfunu yazımıza bakabilirsiniz.

Tayfun adları ve uyarı dili

Japonya’da tayfunlar resmî olarak numarayla anılır; yılın kaçıncı tayfunu olduğu belirtilir. Uluslararası isim ise bölgesel bir listeden gelir ve Japon haberlerinde her zaman kullanılmaz. Bu ayrım, haberleri takip ederken karışıklık yaratabilir.

Uyarı dili de kendine özgüdür. Özel uyarı, uyarı ve dikkat düzeyleri farklı eşikleri tanımlar ve her biri farklı davranış gerektirir. En üst düzey, o bölgede onlarca yılda bir görülen ölçekte bir olayın beklendiği anlamına gelir ve derhal hareket edilmesini gerektirir.

Yağış uyarıları ayrıca birikimli ve saatlik olarak verilir. Bir bölgede saatlik yağış düşük görünse bile, günlerdir süren yağış zemini doyurmuşsa heyelan riski yüksek olabilir. Bu nedenle tek bir sayıya bakmak yanıltıcıdır.

Bu terimleri önceden öğrenmek, kriz anında çeviri yapmaya çalışmaktan çok daha güvenlidir. Belediyelerin çok dilli afet materyalleri bu terimleri açıklar ve birçok ilde Türkçe olmasa da İngilizce sürümleri bulunur.

Telefonunuzda resmî uyarı bildirimlerini açık tutun. Japonya’da acil uyarılar operatörler üzerinden doğrudan cihazlara gönderilir ve bu bildirim, en hızlı bilgi kanalıdır.