Chōchin: Katlanabilir Fener, Bambu İskelet ve Kentteki İşareti

Chōchin, bambu iskelet üzerine kâğıt kaplanmış katlanabilir bir fenerdir. Kullanılmadığında yassı hâle gelir ve az yer kaplar.

Bu dosya, fenerin nasıl yapıldığını, hangi merkezlerde üretildiğini ve kentteki işlevini anlatıyor.

Temel yapı

İskelet, ince bir bambu şeridin spiral biçimde sarılmasıyla oluşur.

Şerit, alt ve üst halkalar arasında kalıp üzerinde gerilir.

Üzerine washi kâğıdı ya da ipek yapıştırılır.

Kâğıt kuruduktan sonra kalıp içeriden sökülür ve iskelet serbest kalır.

Bu yapı, fenerin akordeon gibi katlanmasını sağlar.

Kalıp

Üretim, ahşap dilimlerden oluşan bir kalıp üzerinde yapılır.

Kalıp dilimleri, fenerin biçimini belirler. Yuvarlak, silindirik ve uzun biçimler için ayrı kalıplar bulunur.

Kalıp sökülebilir olduğu için iş bittiğinde parça parça içeriden çıkarılır.

Her atölyenin kendi kalıp seti vardır ve bunlar kuşaklar boyunca kullanılır.

Bambu hazırlığı

Kullanılan bambu, uygun yaşta kesilir ve kurutulur.

Şeritler elle yarılır ve kalınlığı düzeltilir. Kalınlık farkı, spiralin düzensiz olmasına yol açar.

Şerit, nemlendirilerek esnetilir ve kalıba sarılır.

Sarım aralığı, fenerin gücünü ve görünümünü belirler.

Sık sarım daha dayanıklı ama daha ağır bir ürün verir.

Kâğıt ve yapıştırma

Kâğıt, iskelete parça parça yapıştırılır. Ek yerleri örtüşür.

Yapıştırıcı olarak nişasta esaslı tutkal kullanılır.

Kuruma sırasında kâğıt gerilir ve yüzey düzleşir.

Kullanılan kâğıdın lif yapısı, ışığın nasıl dağılacağını belirler. Konu için washi kâğıt yapımı dosyası okunabilir.

Yazı ve boyama

Fenerin üzerine dükkân adı, tapınak adı ya da bağış yapanın adı yazılır.

Yazı, fener şişirilmiş hâldeyken fırçayla uygulanır.

Kavisli yüzeye düz görünecek biçimde yazmak ayrı bir beceridir.

Aile armaları ve basit desenler de sık kullanılır.

Yazı geleneği için shodo kaligrafi sanatı dosyası arka plan verir.

Üretim merkezleri

Gifu, ince kâğıtlı ve çiçek desenli fenerleriyle tanınır. Bu tür, anma dönemlerinde kullanılır.

Yame, Fukuoka ilinde bulunur ve benzer bir gelenek sürdürür.

Mito ve Odawara gibi merkezlerde de üretim yapılır.

Kyoto’da tapınak ve lokanta fenerleri için ayrı bir üretim geleneği bulunur.

Her merkezin biçim ve desen dağarcığı farklıdır.

Tarihsel gelişim

Erken dönemde fenerler katlanamaz yapıdaydı ve tören eşyası olarak kullanılıyordu.

Katlanabilir biçim on altıncı yüzyılda yaygınlaştı. Taşınabilir olması, gece dolaşımını kolaylaştırdı.

Edo döneminde sokak aydınlatması sınırlıydı. Elde taşınan fener, gece yürüyüşünün temel aracıydı.

Fenerin üzerindeki yazı, taşıyanın bağlı olduğu haneyi ya da işi gösterirdi. Bu, bir tür kimlik işaretiydi.

Kentin gece hayatı bu ışık düzeni üzerine kuruluydu.

Elektrikli aydınlatmanın gelmesiyle taşıma işlevi kalktı, işaret ve süsleme işlevi kaldı.

Türler

Odawara türü, uzun ve dar biçimiyle katlandığında çok az yer kaplar. Yolculuk feneri olarak kullanılırdı.

Bura türü, tapınak ve şenliklerde asılan büyük ve yuvarlak fenerdir.

Gifu türü ince kâğıtlı ve yumurta biçimlidir. Üzerindeki çiçek desenleri elle boyanır.

Takahari türü, uzun bir direğe takılarak yükseltilir ve şenlik alanlarında kullanılır.

Biçim, kullanımın gerektirdiği dayanıklılığa göre seçilir.

Kullanım alanları

Tapınak girişlerinde büyük fenerler asılır. Bunlar genellikle bağışla yaptırılır.

Lokanta ve barların önündeki kırmızı fenerler, işletmenin açık olduğunu gösterir.

Şenliklerde alay boyunca fener dizileri kurulur.

Obon döneminde ata anmasında özel biçimli fenerler kullanılır. Konu için obon ve ata anması dosyası okunabilir.

Ayrıca ev içi süsleme ve aydınlatma ürünü olarak da üretilir.

Taş fenerle karıştırılmaması

Tapınak yollarındaki taş fenerler ayrı bir gelenektir. Kâğıt fenerle aynı ad altında toplanmaz.

Taş fener sabittir ve bahçe düzeninin parçasıdır.

Kâğıt fener taşınabilir ve mevsimlik kullanılır.

İki gelenek aynı alanda yan yana bulunabilir ve farklı işlevler görür.

Bahçe düzenindeki yerleri için karesansui kuru peyzaj bahçeleri dosyası okunabilir.

Aydınlatma

Geleneksel olarak içine mum konurdu. Mum, alt halkadaki bir dikene sabitlenirdi.

Bugün çoğu fenerde elektrikli ampul ya da düşük ısılı ışık kaynağı kullanılır.

Isı, kâğıdı yıprattığı ve yangın riski taşıdığı için ışık kaynağı seçimi önemlidir.

Dış mekân fenerlerinde su geçirmez kaplama uygulanır.

Bakım ve onarım

Kâğıt yırtıldığında yama yapılabilir. Yama, aynı türden kâğıtla ve aynı tutkalla uygulanır.

Tümüyle yıpranmış fenerlerde kâğıt sökülür ve iskelet yeniden kaplanır.

Bu işlem, fenerin ömrünü uzatır ve atölyelerin düzenli işlerinden biridir.

Tapınaklardaki büyük fenerler belirli aralıklarla indirilip yenilenir.

Katlanmış hâlde ve kuru ortamda saklamak, uzun ömür için temel koşuldur.

Bugünkü durum

Atölye sayısı azalmıştır. Bambu hazırlama işi ayrı bir uzmanlık gerektirir ve tedarik zorlaşmıştır.

Makine üretimi ve plastik iskeletli ürünler pazarda geniş yer tutar.

El yapımı fenerler, tapınak siparişleri ve tasarım projeleriyle varlığını sürdürüyor.

Bazı atölyeler çağdaş aydınlatma tasarımcılarıyla çalışarak ürün yelpazesini genişletti.

Halk zanaatının genel çerçevesi için mingei halk zanaatı hareketi dosyası tamamlayıcıdır.

Atölye ziyaretlerinde bambu sarımı aşaması izlenebiliyor. İşin hızı ve düzeni, ürünün neden bu kadar hafif olduğunu açıklıyor.