Kokeshi: Tōhoku Torna Geleneği, Bölgesel Türler ve Bugünkü Atölyeler

Kokeshi, silindirik gövdeli ve yuvarlak başlı ahşap bir bebektir. Kolu ve bacağı yoktur. Kuzeydoğu Japonya’nın kaplıca kasabalarında doğmuştur.

Bu dosya, bebeklerin nasıl yapıldığını, bölgesel türlerin nasıl ayrıldığını ve bugünkü atölyelerin durumunu anlatıyor.

Kökeni

On dokuzuncu yüzyılda Tōhoku’nun dağ kasabalarında ahşap eşya yapan ustalar çalışıyordu.

Bu ustalar kâse, tepsi ve tabak üretiyordu. Kışın işi azalınca artan malzemeden oyuncak yaptılar.

Bebekler, kaplıcaya gelen ziyaretçilere hatıra olarak satıldı.

Zamanla her kasabanın biçimi birbirinden ayrıldı ve yerel bir kimlik kazandı.

Kökene dair bazı anlatılar bebeği anma nesnesiyle ilişkilendirir. Bu iddia belgelenmiş değildir ve yaygın kabul görmez.

Ahşap seçimi

Kullanılan ağaçlar arasında kızılağaç, kayın ve kızılcık bulunur.

Kesilen kütükler bir ila üç yıl açık havada bekletilir. Bu süre, çatlamayı önlemek için gereklidir.

Nem oranı düşmeden tornaya alınan ağaç, ilerleyen aylarda çatlar.

Bu bekleme süresi, üretimin planlanmasını yıllık bir işe dönüştürür.

Torna işi

Gövde ve baş, ayak pedallı ya da elektrikli tornada şekillendirilir.

Usta, keskiyi elle tutarak dönen ahşabı keser. Ölçü aleti kullanılmaz; oran gözle kurulur.

Baş ve gövde ayrı torna edilir, sonra birleştirilir. Bazı türlerde parça tek gövdeden çıkarılır.

Birleştirme yöntemi türe göre değişir. Bazılarında baş çevrildiğinde gıcırtılı bir ses çıkar.

Yüzey, torna üzerindeyken zımparalanır ve cilalanır.

Boyama

Yüz, birkaç fırça darbesiyle çizilir. Gözler, ağız ve saç çizgisi belirleyicidir.

Gövdeye çiçek ve halka desenleri uygulanır. Kırmızı, siyah, sarı ve yeşil en yaygın renklerdir.

Boyama sırasında gövde tornada döndürülür. Halkalar bu yolla düzgün çıkar.

Yüz ifadesi, ustanın imzası sayılır. İki usta aynı türü çalışsa da yüzler ayırt edilebilir.

Geleneksel türler

Geleneksel kokeshi, on bir ana türe ayrılır. Her tür bir kasaba ya da vadiye bağlıdır.

Naruko türü, çevrildiğinde ses çıkaran başıyla tanınır. Miyagi ilindedir.

Tōgatta türü, ince gövdesi ve radyal desenli başıyla ayrılır.

Yajirō türü, başındaki renkli bant düzeniyle tanınır.

Zaō, Hijiori, Yamagata, Kijiyama, Nanbu, Tsuchiyu, Tsugaru ve Sakunami diğer türlerdir.

Nanbu türü, yüzü boyanmamış ya da çok sade bırakılmış olmasıyla ayrılır.

Tür nasıl ayırt edilir

Ayrım için önce gövde oranına bakılır. Bazı türler ince ve uzun, bazıları kalın ve kısa gövdelidir.

Ardından baş ile gövdenin birleşme biçimi incelenir.

Saç çizgisinin biçimi ve alındaki desen, tür tespitinde belirleyicidir.

Son olarak gövde deseni değerlendirilir. Kasabaların desen dağarcığı sınırlıdır ve tekrar eder.

Tabanda ustanın adı yazılıdır. Bu imza, hem tür hem üretici bilgisi verir.

Geleneksel ile yaratıcı ayrımı

Yirminci yüzyılda geleneksel türlerin dışında serbest tasarımlar üretilmeye başlandı.

Bu ürünler yaratıcı kokeshi adıyla ayrı bir kategori sayılır. Belirli bir kasabaya bağlı değildir.

Ayrıca torna edilmiş ama tek kalıba dayanan hediyelik ürünler de vardır.

Koleksiyoncular arasında ayrım nettir. Geleneksel türler, usta soy ağacına göre kayıt altındadır.

Usta zinciri

Her türde ustalar birbirine çıraklık yoluyla bağlıdır. Bu zincir kayıtlıdır ve kuşaklar boyunca izlenebilir.

Bir usta, kendi hocasının biçimini sürdürür ve küçük değişiklikler yapar.

Zincirin kesilmesi, o türün kaybolması anlamına gelir. Bazı alt kollar bu şekilde sona ermiştir.

Yeni çırak bulmak, birçok atölyenin ana sorunudur.

Kijiya geleneği

Kokeshi ustalarının kökeni, kijiya adı verilen gezici ahşap işçilerine dayanır.

Bu topluluklar dağlarda uygun ağacın bulunduğu yere yerleşir, malzeme tükenince başka vadiye geçerdi.

Ürünleri kâse, tabak ve tepsiydi. Torna becerisi bu işten geliyordu.

On dokuzuncu yüzyılda yerleşik hâle geldiler ve kaplıca kasabalarına bağlandılar.

Bu geçiş, oyuncak üretiminin düzenli bir iş kolu hâline gelmesini sağladı.

Bugün de bazı atölyeler kâse ve tepsi üretimini sürdürüyor. Kokeshi, bu üretimin bir dalı olarak kalıyor.

Yirminci yüzyıldaki ilgi

1920’lerden itibaren kokeshi, koleksiyon nesnesi olarak ilgi görmeye başladı.

Dernekler kuruldu ve türlerin sınıflandırılması bu dönemde yapıldı.

Halk zanaatı hareketi, bu ilginin genişlemesinde etkili oldu. Konu için mingei halk zanaatı hareketi dosyası okunabilir.

Savaş sonrası dönemde hediyelik eşya pazarı büyüdü ve üretim arttı.

Son on yıllarda kaplıca turizminin değişmesiyle talep daraldı ve atölye sayısı azaldı.

Bölgedeki yeri

Kokeshi atölyeleri hâlâ kaplıca kasabalarında yoğunlaşır. Ziyaretçiye açık gösterim yapılır.

Bazı atölyelerde boyama denemesi yapılabilir. Torna işi ise ustaya bırakılır.

Kasabalarda yıllık yarışma ve sergi düzenlenir. Bunlar, ustaların ürünlerini karşılaştırdığı ortamlardır.

Bölgenin kış koşulları için Hokkaido kış ve kar kültürü dosyası benzer bir iklim çerçevesi sunar.

Bakım ve saklama

Ahşap, nem değişimine duyarlıdır. Kuru ortamda ince çatlaklar oluşabilir.

Doğrudan güneş, boya rengini soldurur.

Toz alırken kuru ve yumuşak bez kullanılır. Su ve temizlik ürünü boyayı kaldırır.

Baş kısmı çevrilerek oynatılan türlerde, birleşme noktası zorlanmamalıdır.

Satın alırken

Atölyeden alınan ürün, tabanındaki imzayla birlikte gelir.

Fiyat, ustanın adına ve boyuta göre değişir. Küçük boyutlu ürünler uygun fiyatlıdır.

Turistik dükkânlarda satılan makine üretimi ürünler ayrı bir kategoridir ve imza taşımaz.

Sorulacak en yararlı soru, ürünün hangi türe ait olduğudur. Usta bunu ayrıntısıyla anlatır.

Ahşap işçiliğinin diğer kolları için bonsai ve ağaç yetiştirme ve washi kâğıt yapımı dosyaları karşılaştırma sağlar.