Noh ve Kyōgen: Altı Yüz Yıllık Bir Sahnenin Dili

Noh, on dördüncü yüzyılda bugünkü biçimini kazanmış ve o günden beri kesintisiz sürdürülen bir sahne sanatıdır. Dünyanın hâlâ oynanan en eski tiyatro biçimlerinden biridir. Yavaşlığı, sadeliği ve maskeleriyle, ilk kez izleyen biri için yabancı gelebilir.

Kyōgen ise noh programlarının arasında oynanan konuşma ağırlıklı komedi biçimidir. İkisi birlikte bir bütün oluşturur ve nōgaku adıyla anılır. Bu dosya, ilk kez izleyecek bir seyirci için gerekli çerçeveyi sunuyor.

Nasıl doğdu

Noh, halk eğlencesi ve tapınak töreni geleneklerinin birleşmesinden doğdu. On dördüncü yüzyılda Kan’ami ve oğlu Zeami, biçimi bugünkü hâline yaklaştırdı.

Zeami aynı zamanda kuramcıydı. Oyunculuk ve estetik üzerine yazdığı incelemeler, Japon sanat kuramının temel metinleri arasındadır.

Bu metinlerde geliştirdiği çiçek kavramı, oyuncunun izleyici üzerinde yarattığı taze etkiyi tanımlar ve teknik ustalıkla eş tutulmaz.

Sanat, askerî sınıfın himayesinde gelişti ve Edo döneminde resmî tören sanatı statüsü kazandı.

Bu himaye, biçimin donmasına da yol açtı; değişim yavaşladı ve aktarım katı kurallara bağlandı.

Sahne ve mekân

Noh sahnesi standarttır. Kare bir platform, dört köşesinde sütunlar ve sağ arkada köprü biçiminde bir giriş yolu bulunur.

Arka duvarda çam ağacı resmi vardır. Bu resim, sahnenin değişmez tek dekorudur.

Sahnenin altında rezonans için küpler yerleştirilir. Oyuncunun ayak vuruşu, bu sayede belirgin bir ses üretir.

Sütunlar, maskeli oyuncunun konumunu belirlemesine yardımcı olur. Maske görüş alanını ciddi biçimde kısıtlar.

Bu mimari, açık havadaki tapınak sahnelerinden gelir ve kapalı salonlarda da aynen tekrarlanır.

Maskeler

Noh maskeleri, ahşaptan oyulur ve boyanır. Yaşlı adam, genç kadın, ruh ve iblis gibi tiplere karşılık gelen belirli türler vardır.

Maskelerin en dikkat çekici özelliği, açı değişimiyle ifadesinin değişmesidir. Hafifçe öne eğilmiş bir maske hüzünlü, yukarı kalkmış bir maske aydınlık görünür.

Bu etki, oyuncunun baş açısını milimetrik biçimde kullanmasına dayanır ve tekniğin merkezindedir.

Maskeler kuşaklar boyu aktarılır ve bazıları yüzyıllar öncesine aittir. Kullanılmaya devam eden tarihî nesnelerdir.

Maske oymacılığı ayrı bir zanaattır ve ustaları sınırlıdır.

Oyun yapısı

Klasik noh oyunları beş kategoriye ayrılır: tanrı, savaşçı, kadın, çeşitli ve iblis oyunları. Geleneksel bir program bu sırayı izler.

Tipik bir oyunda gezgin bir rahip, bir yere gelir ve orada bir yerliyle karşılaşır. Yerli, o yerin hikâyesini anlatır ve sonra kendi kimliğini açığa çıkarır.

İkinci bölümde bu figür gerçek biçimiyle, çoğu zaman bir ruh olarak geri döner ve dans eder.

Bu yapı, geçmişin bugüne dönmesi fikrini merkeze alır. Zaman, doğrusal değil katmanlıdır.

Metinler klasik Japonca’dır ve şiirsel göndermelerle yüklüdür; modern Japon seyirci için bile altyazı veya program notu gerekir.

Müzik ve koro

Sahnede küçük bir müzik topluluğu bulunur: bir flüt ve üç davul. Her çalgının kendi rolü ve kalıpları vardır.

Davulcular, vuruş aralarında sesli ünlemeler yapar. Bu sesler, ritmi ve gerilimi taşır.

Koro, sahnenin yanında oturur ve anlatının bir bölümünü söyler. Karakterin iç sesini de üstlenebilir.

Ritim, sabit bir tempoya değil, esnek bir gerilim ilişkisine dayanır. Bu, ilk dinlemede dağınık gelebilir.

Müziği anlamak, gösteriyi izlemenin en zor ama en ödüllendirici kısmıdır.

Kyōgen

Kyōgen, konuşma diline dayanır ve komedidir. Kısa oyunlar, gündelik durumları ve insan zaaflarını konu alır.

Karakterler tiptir: kurnaz hizmetkâr, saf efendi, çıkarcı rahip. Diyaloglar hızlıdır ve fiziksel komedi kullanılır.

Maske genellikle kullanılmaz; kullanıldığında hayvan veya doğaüstü karakterler içindir.

Kyōgen, noh’un ağırlığını dengeler ve programı izlenebilir kılar.

Dil daha erişilebilir olduğu için, ilk kez izleyen biri için kyōgen genellikle daha kolay bir giriştir.

Aktarım ve okullar

Noh, aile temelli okullar üzerinden aktarılır. Her rol türü için ayrı okullar vardır: baş oyuncu, yan oyuncu, kyōgen oyuncusu ve her çalgı için ayrı.

Eğitim çocuklukta başlar ve taklit yoluyla ilerler. Yazılı yönerge sınırlıdır.

Bu sistem, biçimin korunmasını sağlar ancak dışarıdan giriş yapmayı zorlaştırır. Son yıllarda aile dışından oyuncular da yetişmektedir.

Sanat, somut olmayan kültürel miras olarak korunmaktadır ve devlet desteği alır.

Seyirci sayısının azalması, sürdürülebilirlik açısından ciddi bir sorundur.

İlk kez izlemek

Tam bir program uzundur ve birkaç saat sürebilir. İlk deneyim için kısaltılmış veya tanıtım programları uygundur.

Program notu ve altyazı hizmeti sunan tiyatroları tercih edin. Bazı salonlarda İngilizce özet bulunur.

Oyunu önceden okumak deneyimi belirgin biçimde iyileştirir. Metnin özeti, izlerken takip etmeyi kolaylaştırır.

Uyuklamak seyirciler arasında yaygındır ve ayıplanmaz; bu, gösterinin ritmine dair bir gerçektir.

Fotoğraf ve kayıt yasaktır. Telefon tamamen kapatılmalıdır.

Nerede izlenir

Tokyo, Kyoto, Osaka ve Nagoya’da düzenli noh sahneleri bulunur. Ulusal tiyatro programları düzenli olarak yayımlanır.

Bazı türbe ve tapınaklarda açık havada, meşale ışığında gösteriler düzenlenir. Bu, sanatın özgün bağlamına en yakın deneyimdir.

Bilet fiyatları geniş bir aralıktadır ve tanıtım programları görece uygundur.

Atölye ve deneme dersleri de düzenlenir; maske takma ve temel yürüyüş denenebilir.

Diğer sahne gelenekleriyle karşılaştırma için ilerleyen kabuki ve bunraku dosyalarımızı takip edebilir, nesne kültürü için urushi lake sanatı yazımıza bakabilirsiniz.