Noto Yarımadası: Agehama Tuzu, Terasları ve Depremden Sonrası

Noto, Ishikawa ilinden Japon Denizi’ne doğru uzanan uzun bir yarımadadır. Sert kıyıları, dik yamaçlara oyulmuş pirinç terasları, elle tuz üreten kıyı düzlükleri ve köklü zanaat gelenekleriyle Japonya’nın en özgün kırsal peyzajlarından birini barındırır.

Yarımada, 1 Ocak 2024’te büyük bir depremle sarsıldı. Bu dosya, bölgenin kültürel ve tarımsal yapısını anlatırken deprem sonrası durumu da not ediyor; ziyaret planlayacak okurun güncel bilgiyi il yönetiminden doğrulaması gerekir.

Yarımadanın coğrafyası

Noto, kuzeye doğru uzanan ve iki yakası çok farklı karakterde olan bir kütledir. Dış kıyı, açık denize bakar ve rüzgâra maruz kalır; iç kıyı korunaklıdır.

Bu fark, yerleşim düzenini belirler. İç kıyıda limanlar ve daha yoğun yerleşim, dış kıyıda dağınık köyler ve dik yamaçlar bulunur.

Arazi genel olarak dağlıktır ve düz alan azdır. Tarım, bu kısıtla şekillenmiştir.

Kış sert geçer ve Japon Denizi’nden gelen nem, yoğun kar yağışı üretir. Kıyı rüzgârı ağaçları eğer ve bu, peyzajın belirgin bir özelliğidir.

Bu koşullar, bölgeyi verimli değil ama karakterli kılar; buradaki tarım ve zanaat, kısıtın ürünüdür.

Agehama tuz üretimi

Noto’nun en özgün geleneği, agehama adı verilen tuz üretimi yöntemidir. Bu yöntemde deniz suyu, elle taşınarak düzleştirilmiş kum yataklara serpilir.

Güneş ve rüzgâr suyu buharlaştırır ve kumda tuz yoğunlaşır. Tuzlu kum toplanır, süzülerek yoğun bir salamura elde edilir.

Bu salamura, büyük kazanlarda odun ateşiyle kaynatılır ve tuz kristalleşir. Süreç günler sürer ve tamamen elle yürütülür.

Yöntem, Japonya’da yalnızca bu bölgede sürdürülmektedir ve somut olmayan kültürel miras olarak kayıt altındadır.

Elde edilen tuzun mineral profili, sanayi tuzundan farklıdır ve mutfakta ayrı bir ürün olarak değerlendirilir.

Pirinç terasları

Yarımadanın dış kıyısında, denize dik inen yamaçlara oyulmuş küçük pirinç terasları bulunur. Bazı alanlarda yüzlerce küçük tarla, dar basamaklar hâlinde sıralanır.

Bu teraslar makineyle işlenemez. Ekim ve hasat elle yapılır ve emek yoğunluğu çok yüksektir.

Ekonomik olarak verimli değildir. Sürdürülmelerinin nedeni büyük ölçüde kültürel ve turistik değerleridir.

Kış aylarında bazı teraslarda aydınlatma düzenlemesi yapılır ve bu, bölge turizmi için bir çekim unsuru hâline gelmiştir.

Terasların bakımı gönüllü programlarla desteklenir; şehirden gelen katılımcılar ekim ve hasat günlerinde çalışır.

Satoyama ve satoumi

Noto’nun tarım ve balıkçılık peyzajı, uluslararası tarım mirası kapsamında tanınmıştır. Bu tanıma, kara ve deniz kullanımının birlikte yönetilmesini vurgular.

Satoumi kavramı, satoyama’nın deniz karşılığıdır. Kıyı ekosisteminin insan eliyle sürdürülen üretken hâlini tanımlar.

Bölgede yosun hasadı, sabit ağ balıkçılığı ve kıyı toplayıcılığı bu çerçevede yürütülür.

Ormandan denize akan suyun kalitesi, kıyı üretkenliğini doğrudan etkiler. Bu nedenle orman bakımı, balıkçılığın da konusudur.

Bu bütünlük, bölgenin yönetim anlayışının merkezindedir ve başka bölgelere de örnek gösterilir.

Wajima lake zanaatı

Yarımadanın kuzeyindeki Wajima, Japonya’nın en tanınmış lake üretim merkezlerinden biridir. Dayanıklılığıyla bilinir.

Alt katmanlarda kullanılan yerel diyatomlu toprak, yüzeye özel bir sağlamlık verir. Bu, Wajima ürünlerinin ayırt edici teknik özelliğidir.

Üretim, ayrı ustaların yürüttüğü çok sayıda aşamaya bölünmüştür. Taban yapımı, katman uygulaması ve bezeme farklı atölyelerde yapılır.

Chinkin ve maki-e teknikleri burada yüksek düzeyde uygulanır.

Kasabadaki sabah pazarı, uzun süre bölgenin simgesiydi ve zanaat ürünlerinin doğrudan satıldığı bir yerdi.

2024 depremi

1 Ocak 2024’te yarımadayı büyük bir deprem vurdu. Yapı hasarı ağır oldu, yollar kesildi, su ve elektrik altyapısı zarar gördü.

Kıyı bölgelerinde zemin yükselmesi gözlendi; bazı limanlarda deniz tabanı yükseldiği için tekneler kullanılamaz hâle geldi.

Wajima’da çıkan yangın, tarihî pazar bölgesinde büyük tahribat yarattı ve zanaat atölyeleri zarar gördü.

Yaşlı nüfusun yoğun olduğu bir bölgede tahliye ve barınma özellikle zordu; yolların kesilmesi bazı köyleri günlerce izole etti.

Yeniden inşa süreci uzun sürecek bir programdır ve nüfus kaybı riski en ciddi endişedir.

Zanaatın yeniden ayağa kalkması

Deprem, lake zanaatı için ağır bir darbe oldu. Atölyeler, aletler, yarı mamul stoklar ve kalıplar zarar gördü.

Zanaat zincirinin bölünmüş yapısı burada kırılganlık yarattı; tek bir aşamanın ustası kaybolduğunda üretim durur.

Destek programları, atölyelerin geçici üretim alanlarına taşınmasını ve alet teminini kapsadı.

Ürün satın almak, bu aşamada doğrudan bir destek biçimidir. Bölgesel ürünler çevrimiçi ve büyük şehirlerdeki zanaat merkezlerinde bulunabilir.

Zanaatın malzeme ve teknik arka planı için urushi lake sanatı dosyamıza bakabilirsiniz.

Kırsal nüfus sorunu

Noto, Japonya’daki kırsal nüfus azalmasının en keskin görüldüğü bölgelerdendir. Deprem öncesinde de birçok köy yaşlanmış ve küçülmüştü.

Afet, bu eğilimi hızlandırma riski taşır. Yeniden inşa süresince başka şehirlere taşınan hanelerin dönüş oranı belirleyici olacaktır.

Bu, 2011 sonrasında Tōhoku kıyısında da yaşanmış bir örüntüdür ve deneyim aktarımı yapılmaktadır.

Yeni yerleşimci programları ve uzaktan çalışma teşvikleri denenen araçlardandır.

Bölgenin geleceği, altyapının onarımından çok insanların dönüp dönmemesine bağlıdır.

Ziyaret notları

Bölgeye Kanazawa üzerinden ulaşılır. Deprem sonrası bazı yollar ve hatlar etkilenmiştir; güncel durumu il yönetiminin duyurularından kontrol etmek gerekir.

Ziyaret, bölge ekonomisine katkı sağlar; ancak afet bölgesinde ziyaretçi davranışı dikkat ister. Onarım çalışmalarını engellememek ve hasar görmüş alanlarda fotoğraf çekerken saygılı olmak gerekir.

Konaklama kapasitesi azalmıştır ve bir bölümü onarım ekiplerince kullanılmaktadır.

Gönüllü programlarına katılım, resmî kanallar üzerinden ve koordinasyonla yapılmalıdır; bağımsız gidiş genellikle yardımcı olmaz.

Afet hazırlığı ve müdahale çerçevesi için afet hazırlığı dosyamıza bakabilirsiniz.

Mutfağı

Noto, deniz ürünleri ve fermente ürünlerle bilinir. Kış aylarında yakalanan balık türleri bölgenin öne çıkan ürünleridir.

Ishiru adı verilen balık sosu, bölgeye özgü bir fermente üründür. Balık iç organları ve tuzun uzun süre bekletilmesiyle elde edilir.

Bu ürün, Güneydoğu Asya balık soslarıyla akraba bir mantığa dayanır ve Japonya’da az sayıda bölgede üretilir.

Agehama tuzu, bölge mutfağının temel malzemesidir ve yerel ürünlerde kullanılır.

Fermente ürünlerin genel çerçevesi için miso ve soya sosu dosyalarımıza bakabilirsiniz.