Tatami: Hasır Zeminin Yapımı, Ölçü Sistemi ve Bakımı

Tatami, sıkıştırılmış bir taban üzerine hasır kaplanmış zemin döşemesidir. Japon iç mekân düzeninin ölçü birimi olarak da işlev görür.

Bu dosya, tatami’nin nasıl yapıldığını, ölçülerinin neden bölgeye göre değiştiğini ve nasıl bakıldığını anlatıyor.

Üç bileşen

Bir tatami üç parçadan oluşur. Taban, yüzey hasırı ve kenar şeridi.

Taban, geleneksel olarak pirinç sapının katmanlar hâlinde sıkıştırılmasıyla yapılır.

Yüzey hasırı, igusa adı verilen bir saz bitkisinin dokunmasıyla üretilir.

Kenar şeridi, uzun kenarları kaplayan kumaş bandıdır. Rengi ve deseni odanın kullanımına göre seçilir.

Igusa bitkisi

Igusa, su altında yetiştirilen bir sazdır. Pirinç tarlasına benzer koşullarda üretilir.

Hasat yaz başında yapılır. Kesilen saplar çamurlu bir sıvıya batırılır ve kurutulur.

Bu işlem, sapın rengini ve dayanıklılığını belirler. Ayrıca kurumayı düzenler.

Kurutulmuş saplar uzunluğuna göre ayrılır. Uzun ve düzgün olanlar yüksek kaliteli hasır için ayrılır.

Üretimin büyük bölümü Kumamoto ilinde yoğunlaşmıştır. Yerli üretim, ithal ürünle rekabet altındadır.

Dokuma

Yüzey hasırı, pamuk ya da keten çözgü ipleri arasına igusa saplarının atılmasıyla dokunur.

Bir metrekarede kullanılan sap sayısı kaliteyi belirler. Sık dokunmuş hasır daha uzun ömürlüdür.

Çözgü ipinin sayısı da fark yaratır. Çift çözgülü dokuma daha dayanıklıdır.

Dokuma bugün büyük ölçüde makineyle yapılır. El tezgâhı ile üretim sınırlı sayıda atölyede sürer.

Taban malzemesi

Geleneksel pirinç sapı tabanı ağırdır ve nem dengeleme özelliği yüksektir.

Modern tabanlarda sıkıştırılmış tahta lifi ve yalıtım köpüğü katmanları kullanılır. Bunlar daha hafiftir.

Sap tabanı, oda nemini emer ve kuru havada geri verir. Bu özellik, sentetik tabanlarda daha zayıftır.

Buna karşılık sap tabanı, nemli ortamda küf ve akar sorununa daha açıktır.

Seçim, binanın havalandırmasına ve kullanıma göre yapılır.

Ölçü sistemi

Tatami, bölgeye göre farklı ölçülerde üretilir. Bu, tarihsel olarak farklı yapı geleneklerinden kaynaklanır.

Kyoto çevresinde kullanılan ölçü en büyüğüdür. Nagoya çevresinde orta boy, Tokyo çevresinde daha küçük ölçü yaygındır.

Odalar tatami sayısıyla anılır. Altı tatami, sekiz tatami gibi ifadeler oda büyüklüğünü verir.

Emlak ilanlarında bu birim bugün de kullanılır. Ancak yasal düzenleme, ilanlarda metrekare karşılığının da verilmesini gerektirir.

Bu nedenle aynı sayıda tatami, farklı bölgelerde farklı alan anlamına gelebilir.

Yerleşim düzeni

Tatami’ler odaya belirli kurallara göre yerleştirilir.

Gündelik düzende dört tatami köşesinin tek noktada buluşmaması tercih edilir.

Cenaze ve anma törenlerinde farklı bir yerleşim kullanılır. Bu ayrım bugün de gözetilir.

Odanın giriş yönü ve süsleme nişi, yerleşimi belirleyen diğer etkenlerdir.

Oda düzeninin bütünü için Japon evi ve machiya mimarisi dosyası okunabilir.

Kenar şeridi

Kenar şeridi yalnızca süs değildir. Hasırın kenarını aşınmadan korur.

Geleneksel olarak şeridin deseni, odayı kullanan kişinin konumunu gösterirdi. Bu ayrım bugün büyük ölçüde kalkmıştır.

Şeride basmamak, bir görgü kuralı olarak sürer. Bunun pratik nedeni, şeridin en çabuk yıpranan bölüm olmasıdır.

Kenarsız tatami de üretilir. Daha küçük kare biçimlidir ve modern iç mekânlarda tercih edilir.

Tarihsel gelişim

Erken dönemde tatami, odanın tümünü kaplayan bir döşeme değildi. Oturulacak yere serilen taşınabilir bir minderdi.

Saray ve tapınak yapılarında, kişinin konumuna göre farklı kalınlıkta ve kenarlıkta tatami kullanılırdı.

Odanın tamamının kaplanması, orta çağ sonrasında konak mimarisiyle yaygınlaştı.

Çay odasının gelişmesi, tatami ölçüsünü mekân tasarımının temeli hâline getirdi. Dört buçuk tatami, bu geleneğin standart oda boyutudur.

Edo döneminde kentli konutlarda da yaygınlaştı ve yapı ölçülerini belirleyen birim oldu.

Ustanın işi

Tatami ustası, odanın ölçüsünü noktadan noktaya alır. Eski binalarda duvarlar tam dik değildir.

Her tatami, bulunduğu yere göre ayrı kesilir ve numaralanır. Yer değiştirdiğinde oturmaz.

Kenar dikişi, kalın iğne ve güçlü iplikle yapılır. Dikiş gerginliği, hasırın düz durmasını sağlar.

İşin büyük bölümü atölyede yapılır ama ölçü ve yerleştirme yerinde tamamlanır.

Bir odanın hasır yenilemesi genellikle bir gün sürer.

Bakım

Tatami süpürgeyle ya da elektrikli süpürgeyle hasırın yönünde temizlenir. Enine hareket lifleri kaldırır.

Islak bez kullanımı sınırlı tutulur. Su, tabanı bozar.

Odanın düzenli havalandırılması küf riskini azaltır. Yaz aylarında bu özellikle önemlidir.

Birkaç yılda bir hasır ters çevrilir. Bu işlem, kullanılmamış yüzü öne getirir.

Daha sonra hasır tümüyle değiştirilir ve taban korunur. Bu yenileme, tatami ustasının işidir.

Koku ve renk

Yeni tatami belirgin bir bitkisel koku taşır. Bu koku birkaç ay içinde azalır.

Renk başlangıçta yeşildir ve zamanla altın sarısına döner. Bu değişim kusur sayılmaz.

Doğrudan güneş, rengin dengesiz solmasına yol açar. Perde kullanımı bu nedenle önerilir.

Bugünkü durum

Yerli igusa üretimi son otuz yılda belirgin biçimde azaldı. Üretici sayısı düştü.

İthal hasır ve sentetik yüzeyler pazarda geniş yer tuttu.

Buna karşılık küçük tatami odaları, apartman tasarımında yeniden ilgi görüyor.

Tatami ustalığı, sınırlı sayıda atölyede sürdürülen bir meslek. Ölçü alma ve kenar dikişi el işi olarak kalıyor.

Malzeme zincirinin tarımsal ucu için tanada pirinç terasları dosyası, kırsal üretim koşullarını anlatır.