Sakoku ve Dejima: Kapalılık Politikasının Gerçek Sınırları

Edo dönemi Japonyası genellikle kapalı ülke olarak anlatılır. Bu tanım, dönemin dış ilişkilerini büyük ölçüde yanlış aktarır. Ülke kapalı değildi; dış ilişkiler devlet tekeline alınmış ve dört belirli kanala indirgenmişti.

Bu dosya, düzenin nasıl kurulduğunu, hangi kanalların işlediğini, Nagasaki’deki Dejima adacığının rolünü ve bu düzenin bilgi akışına etkisini anlatıyor.

Düzenin kuruluşu

On altıncı yüzyılda Portekizli ve İspanyol tacirler ile misyonerler Japonya’ya geldi. Hristiyanlık hızla yayıldı ve önemli bir topluluk oluştu.

Yönetim, bu yayılmayı siyasi bir tehdit olarak değerlendirdi. Misyonerlik ile Avrupa devletlerinin yayılmacılığı arasında bağ kuruldu.

Yasaklar kademeli olarak sertleşti. 1637 ve 1638’deki Shimabara ayaklanması bu süreci hızlandırdı; ayaklanma büyük ölçüde Hristiyan köylülerin katılımıyla gerçekleşti.

Ayaklanmanın bastırılmasından sonra Portekizlilerin girişi yasaklandı ve düzen 1639 civarında son biçimini aldı.

Bu düzen, tek bir yasayla değil, birbirini izleyen kararlarla oluştu; sakoku terimi ise çok daha sonra yaygınlaştı.

Dört kapı

Nagasaki, Hollandalılar ve Çinli tacirlerle ticaretin yapıldığı kapıydı. Doğrudan şogunluk denetimindeydi.

Tsushima adası üzerinden Kore ile ilişki yürütüldü. Kore’den düzenli elçilik heyetleri geldi ve bu ziyaretler büyük törenlerle karşılandı.

Satsuma hanı, Ryukyu Krallığı üzerinden dolaylı bir bağlantı sağladı. Ryukyu aynı zamanda Çin ile ilişkisini sürdürüyordu.

Matsumae hanı ise kuzeyde Ainu topluluklarıyla ticareti yürüttü.

Bu dört kanal, ülkenin dünyayla bağlantısını devlet denetiminde ve sınırlı ama sürekli tuttu.

Dejima adacığı

Dejima, Nagasaki limanında yapay olarak inşa edilmiş yelpaze biçimli küçük bir adaydı. Başlangıçta Portekizliler için yapıldı, sonra Hollanda ticaret merkezine dönüştü.

Adada bir avuç Hollandalı görevli yaşardı. Şehre çıkışları sıkı biçimde denetlenirdi.

Ticaret hacmi sınırlıydı ama düzenliydi. İpek, şeker, kitap ve bilimsel aletler getirildi; bakır ve gümüş götürüldü.

Hollanda başkanı, düzenli aralıklarla Edo’ya giderek şoguna sunum yapardı. Bu yolculuklar, ülke içinde bilgi akışının da aracıydı.

Dejima bugün Nagasaki’de kısmen yeniden inşa edilmiş bir açık hava müzesidir ve ziyaret edilebilir.

Rangaku: Hollanda bilimi

Hollandaca üzerinden gelen Batı bilgisi, rangaku adıyla anılan bir çalışma alanı doğurdu.

Tıp bu alanın merkezindeydi. Bir Hollandaca anatomi kitabının çevirisi, Japon tıbbında dönüm noktası sayılır ve otopsi gözlemleriyle doğrulanarak yapılmıştır.

Astronomi, takvim hesabı, haritacılık, botanik ve kimya da çalışıldı. Bazı bilim insanları kendi aletlerini üretti.

Bu çalışmalar devlet tarafından zaman zaman desteklendi, zaman zaman kısıtlandı. Siyasi konulara değinen çeviriler sorun yaratabiliyordu.

Rangaku birikimi, on dokuzuncu yüzyılda hızlı modernleşmenin entelektüel altyapısını oluşturdu.

Gizli Hristiyanlar

Yasak dönemde bazı topluluklar inançlarını gizlice sürdürdü. Nagasaki çevresindeki adalarda ve kıyı köylerinde bu topluluklar iki yüzyıldan uzun süre varlığını korudu.

Rahip olmadan, kendi aralarında aktarılan ritüellerle devam ettiler. Zamanla pratikler yerel inanç unsurlarıyla karıştı.

On dokuzuncu yüzyılda yasak kalktığında bu toplulukların varlığı ortaya çıktı ve bu, uluslararası ilgi uyandırdı.

Bu alanlar bugün dünya mirası listesindedir ve ziyaret edilebilir.

Bu tarih, baskı altında kültürel aktarımın nasıl işlediğine dair dikkate değer bir örnektir.

Denetim mekanizmaları

Düzenin sürdürülmesi için ayrıntılı bir denetim sistemi kuruldu. Tapınak kayıt sistemi, her hanenin bir tapınağa kayıtlı olmasını zorunlu kıldı.

Bu kayıtlar, hem inanç denetimi hem nüfus kaydı işlevi gördü. Bugün soy araştırması yapanlar için önemli bir kaynaktır.

Limanlarda gemi denetimi, yolcu kaydı ve mal kontrolü yapıldı. Yasak kitapların girişi denetlendi.

Kaçak ticaret ve kaçak giriş vakaları yaşandı; bunlar ağır cezalandırıldı.

Denetimin sıkılığı zaman içinde değişti; on dokuzuncu yüzyılda uygulama belirgin biçimde gevşedi.

Ekonomik sonuçlar

Sınırlı dış ticaret, iç pazarın gelişmesini teşvik etti. İç ulaşım ağı, deniz yolları ve pazar kentleri hızla büyüdü.

İthal ürünlerin yerine yerli üretim geliştirildi. Şeker, pamuk ve ipek üretiminde ikame çabaları belirgindir.

Gümüş ihracatının uzun vadede kısıtlanması, para politikası açısından önemliydi. Madenlerin tükenmesi de bu kararı etkiledi.

Nagasaki üzerinden gelen bilgi ve ürün, ülke içinde yüksek değer taşıdı ve belirli zanaatları besledi.

Bu dönem, dışa kapalı değil, dış ilişkileri denetim altında tutan bir ekonomik model olarak okunmalıdır.

Terimin eleştirisi

Sakoku terimi, on dokuzuncu yüzyılda bir Hollandaca metnin Japonca çevirisinde ortaya çıkmıştır. Dönemin kendi terimi değildir.

Son otuz yılın tarih yazımında bu terim yoğun biçimde eleştirilmiştir. Dört kapı modeli, alternatif bir çerçeve olarak önerilmiştir.

Bu eleştiri önemlidir çünkü kapalılık anlatısı, sonraki modernleşmeyi bir sıfırdan başlangıç gibi sunar.

Oysa Japonya, kapılarını açtığında yüksek okuryazarlık, gelişmiş idari yapı ve ciddi bir bilimsel birikime sahipti.

Bu ayrım, ülkenin hızlı dönüşümünü açıklamak için gereklidir.

Ziyaret ve kaynaklar

Nagasaki, bu tarihin merkezî durağıdır. Dejima müzesi, Hollanda eğimli sokakları ve Çin mahallesi bir arada gezilebilir.

Hirado ve Goto adaları, gizli Hristiyan alanlarını görmek için ziyaret edilir. Ulaşım feribotla sağlanır.

Millî Arşivler ve Millî Diyet Kütüphanesi, döneme ait belgeleri dijital olarak sunar.

Dönemin haritaları ve baskıresimleri, dışarıya bakışın nasıl kurulduğunu göstermesi bakımından ilginçtir.

Dönemin sonu ve açılma süreci için 1854 Perry seferi dosyamıza bakabilirsiniz.