Deprem Sonrası Tokyo: 1923'ten Sonra Şehrin Yeniden Kurulması

1923’teki Büyük Kantō depremi ve ardından çıkan yangınlar, Tokyo’nun merkezî bölgelerinin büyük bölümünü yok etti. Ardından yürütülen imar programı, şehrin bugünkü dokusunu belirleyen kararların çoğunu içerir.

Bu dosya, imar programının ne yapmayı hedeflediğini, neyi başardığını, nerede yetersiz kaldığını ve bugünkü şehirde kalan izlerini ele alıyor.

Yıkımın ölçeği

Yangın, kent merkezinin geniş bir bölümünü kül etti. Ahşap yoğun mahalleler tamamen ortadan kalktı.

Yıkım, aynı zamanda mülkiyet sınırlarının fiilen görünmez hâle gelmesi anlamına geliyordu.

Bu durum, imar planlamacıları için hem büyük bir fırsat hem büyük bir hukuki sorun yarattı.

Yüz binlerce kişi barınmasız kaldı ve geçici barınma alanları kuruldu.

Nüfusun bir bölümü çevre bölgelere ve başka şehirlere göç etti; bir kısmı geri dönmedi.

İmar programı

Yeniden inşa için özel bir kurum oluşturuldu ve kapsamlı bir plan hazırlandı.

Planın omurgası, geniş caddeler açmak, köprüleri yenilemek, parklar kurmak ve arazi düzenlemesi yapmaktı.

İlk plan çok geniş kapsamlıydı ve maliyeti nedeniyle küçültüldü. Bu, sonraki dönemde eleştirilen bir karardır.

Buna rağmen uygulanan program, Japonya’nın o güne kadarki en büyük kentsel müdahalesiydi.

Program, yaklaşık altı yılda büyük ölçüde tamamlandı.

Arazi düzenlemesi

Programın en teknik ve en zorlu kısmı arazi yeniden düzenlemesiydi.

Bu yöntemde, bir bölgedeki tüm parseller bir havuzda toplanır, yollar ve parklar için pay ayrılır ve kalan alan sahiplerine yeniden dağıtılır.

Sahipler alan kaybeder; buna karşılık düzgün yola cepheli ve altyapılı bir parsel alır.

Yöntem, kamulaştırma maliyetini büyük ölçüde ortadan kaldırır ve bu nedenle tercih edilmiştir.

Aynı yöntem, Japonya’da sonraki afet sonrası imar programlarında da kullanılmıştır.

Caddeler ve köprüler

Şehirde geniş ana caddeler açıldı. Bu caddeler, hem ulaşım hem yangın koridoru işlevi taşıyacak biçimde tasarlandı.

Sumida nehri üzerindeki köprüler yenilendi ve her biri farklı bir mühendislik çözümüyle inşa edildi.

Bu köprüler bugün de kullanımdadır ve bazıları kültür varlığı statüsündedir.

Cadde genişlikleri, dönemin araç trafiği ihtiyacının çok üzerindeydi ve bu ileri görüşlü bir karardı.

Yangın yayılmasını engelleme mantığı, cadde tasarımının açık gerekçesiydi.

Parklar

Program kapsamında çok sayıda park kuruldu. Bunların bir bölümü, yangında sığınılan açık alanlardı.

Parklar, tahliye alanı işlevi görecek biçimde konumlandırıldı ve büyüklükleri buna göre belirlendi.

Okul bahçeleriyle bitişik park düzenlemeleri yapıldı; okullar aynı zamanda tahliye merkezi olarak düşünüldü.

Bu ikili kullanım mantığı, Japonya’daki afet planlamasının kalıcı bir ilkesi hâline geldi.

Bugün Tokyo’daki birçok park, bu dönemin ürünüdür ve levhalarında bu tarih belirtilir.

Yangına dayanıklı yapı

Program, kamu binalarında betonarme kullanımını yaygınlaştırdı. Okullar bu politikanın öncelikli alanıydı.

Yeni okul binaları betonarme olarak inşa edildi ve tahliye merkezi işlevine uygun tasarlandı.

Konutlarda ise dönüşüm çok daha yavaş oldu; ahşap yapı ekonomik ve kültürel olarak baskın kaldı.

Bu nedenle şehrin yangın kırılganlığı tamamen çözülmedi ve 1945’teki hava saldırılarında yeniden ortaya çıktı.

Yoğun ahşap yapı bulunan mahalleler, bugün de risk haritalarında ayrıca değerlendirilir.

Banliyö gelişimi

Deprem, nüfusun bir bölümünü şehir merkezinden çevreye taşıdı. Bu, banliyö gelişimini hızlandırdı.

Özel demiryolu şirketleri, hat boyunca arazi geliştirerek konut alanları kurdu.

Bu iş modeli, ulaşım geliri ile emlak gelirini birleştirir ve Japonya’ya özgü bir yapı üretti.

Sonuç, istasyon merkezli gelişen ve hat boyunca uzanan bir metropol dokusudur.

Bu doku bugün de geçerlidir ve ev arayışında istasyon mesafesinin neden bu kadar belirleyici olduğunu açıklar.

Sonraki yıkım

Yeniden inşa edilen şehrin büyük bölümü, 1945’teki hava saldırılarında yeniden yıkıldı.

Savaş sonrası imar, kaynak yetersizliği nedeniyle 1923 sonrasındaki kadar kapsamlı olamadı.

Bu nedenle bugünkü Tokyo dokusunda 1923 programının izleri, savaş sonrası dönemin izleriyle iç içedir.

Geniş caddeler ve büyük parklar büyük ölçüde ilk programdan kalmıştır.

Dar sokaklı yoğun mahalleler ise savaş sonrası hızlı ve plansız yapılaşmanın ürünüdür.

Bugünkü izler

Sumida nehri köprüleri, dönemin mühendislik anlayışını görmek için en doğrudan noktadır.

İmar programı kapsamında kurulan parklarda, bu tarihi anlatan levhalar bulunur.

Bazı okul binaları ve kamu yapıları, dönemin betonarme mimarisini temsil eder ve korunmaktadır.

Şehirde afet hafızasına ayrılmış anma alanları ve müzeler vardır.

Depremin kendisi için 1923 Kantō depremi dosyamıza bakabilirsiniz.

Bugünün planlaması için

1923 programının en kalıcı dersi, afet sonrası imarın yalnızca yeniden yapmak değil yeniden düşünmek olduğudur.

Aynı yerde aynı biçimde yeniden inşa, aynı riski yeniden üretir.

Buna karşılık kapsamlı müdahale, mülkiyet, maliyet ve toplumsal direnç açısından zordur ve zamanla küçülür.

Bu gerilim, 2011 sonrası Tōhoku kıyısında da tekrarlanmıştır.

Karşılaştırma için 11 Mart 2011 dosyamıza bakabilirsiniz.

Dōjunkai apartmanları

Programın bir parçası olarak, deprem sonrası konut ihtiyacını karşılamak üzere bir kamu kuruluşu kuruldu ve betonarme apartmanlar inşa etti.

Bu yapılar, Japonya’daki ilk modern toplu konut örnekleridir. Merkezî çamaşırhane, ortak alanlar ve o dönem için ileri sayılan altyapı içeriyordu.

Tasarım, yangına ve depreme dayanıklılığı esas alıyordu ve dönemin Avrupa toplu konut deneyimini izliyordu.

Bu apartmanların çoğu, yirminci yüzyıl sonunda yıkıldı ve yerlerine yeni yapılar geldi. Birkaç örnek korunmuştur.

Bu yapılar, Japon konut politikasının erken bir denemesi olarak mimarlık tarihinde ayrıca incelenir.

Programın finansmanı

İmar programının maliyeti, dönemin bütçesi için olağanüstü büyüktü ve iç borçlanma ile dış kredilerle karşılandı.

Bu borç yükü, sonraki yılların mali politikasını etkiledi ve ekonomik kırılganlığı artırdı.

1920’lerin sonundaki mali kriz ve ardından gelen küresel bunalım, bu yükü daha da ağırlaştırdı.

Bu bağlam, afet sonrası imarın yalnızca teknik değil mali bir karar olduğunu gösterir.

Aynı soru, Japonya’nın sonraki bütün büyük afetlerinde yeniden gündeme gelmiştir.