Mart 1945: Tokyo Hava Saldırıları ve Bir Şehrin İkinci Yıkımı

9 Mart 1945 gecesi ile 10 Mart sabahı arasında Tokyo’nun doğu ilçelerine yapılan hava saldırısı, tek bir gecede en çok sivil kaybın yaşandığı bombardımanlardan biridir. Yaklaşık yüz bin kişinin öldüğü tahmin edilir ve bir milyondan fazla kişi evsiz kaldı.

Bu olay, Hiroşima ve Nagasaki kadar bilinmez; oysa kayıp ölçeği karşılaştırılabilir düzeydedir. Bu dosya, olayın kaydını ve bugünkü anma durumunu ele alıyor.

Şehrin yapısı

Tokyo’nun doğu ilçeleri, yoğun ve büyük ölçüde ahşap yapılı konut ve küçük atölye bölgeleriydi.

1923 depreminden sonraki imar programı, merkezî bölgelerde geniş caddeler açmıştı; ancak doğu ilçelerindeki yoğun doku büyük ölçüde sürüyordu.

Küçük imalathaneler konutların içine dağılmıştı; bu, savaş ekonomisinin bir özelliğiydi.

Bu doku, yangının hızla yayılması için elverişliydi.

Sivil savunma örgütlenmesi, yangın söndürmeyi hane düzeyinde örgütlemişti; kova zinciri ve el pompası temel araçlardı.

Saldırının seyri

Saldırı gece yapıldı ve düşük irtifadan gerçekleştirildi.

Kullanılan yakıcı bombalar, geniş bir alana dağılacak biçimde tasarlanmıştı.

Rüzgârlı hava koşulları, yangının hızla birleşmesine yol açtı ve yangın fırtınası oluştu.

Bu olgu, 1923’te de görülmüştü; yangının kendi hava akımını üretmesi kaçış yollarını kapatır.

Kanallar ve nehir, sığınmaya çalışanlar için güvenli olmadı; su sıcaklığı ve kalabalık ölümcül sonuç verdi.

Kayıp ve belirsizlik

Kesin ölü sayısı bilinmemektedir. Nüfus kayıtlarının yanması, kimliklendirmenin imkânsızlığı ve savaş koşulları sayımı engelledi.

Yaygın olarak aktarılan sayı yaklaşık yüz bindir; farklı çalışmalar farklı tahminler verir.

Ölülerin büyük bölümü toplu olarak gömüldü ve sonradan bir anma tesisine nakledildi.

Bir milyondan fazla kişi evsiz kaldı ve şehir dışına göç etti.

Bu göç, savaş sonrası dönemde Tokyo’nun nüfus yapısını da etkiledi.

Diğer şehirler

Tokyo tek hedef değildi. Ülke genelinde çok sayıda şehir benzer saldırılara uğradı.

Osaka, Nagoya, Kobe, Yokohama ve onlarca orta ölçekli kent ağır hasar gördü.

Toplam sivil kayıp, bu saldırıların bütününde çok yüksektir.

Bu nedenle savaş sonrası Japon kentlerinin çoğu, tarihsel dokusunu büyük ölçüde kaybetmiştir.

Kyoto ve Kanazawa gibi bombalanmayan şehirlerin bugünkü dokusu, bu farkın sonucudur.

Anma durumu

Tokyo’daki saldırı, uzun süre kurumsal düzeyde sınırlı biçimde anıldı.

Doğu ilçelerinde bir anma tesisi bulunur ve toplu gömülen kişilerin kalıntıları burada muhafaza edilir.

Yerel gönüllüler tarafından kurulan küçük bir müze, olayın kaydını ve tanıklıkları sunar.

Ulusal düzeyde bir anma müzesi kurulması talebi uzun süredir dile getirilmektedir.

Bu talep, hafızanın kurumsallaşması tartışmasının parçasıdır ve sürmektedir.

Neden az bilinir

Bunun birkaç nedeni sayılır. Atom bombaları, tek bir silahın etkisi olarak benzersiz bir sembolik ağırlık taşır.

Hiroşima ve Nagasaki, savaş sonrası nükleer silahsızlanma tartışmasının merkezinde yer aldı ve anma kurumları güçlü biçimde kuruldu.

Konvansiyonel bombardıman ise daha yaygın ve dağınıktı; tek bir sembolik merkez oluşmadı.

Ayrıca Tokyo’nun hızla yeniden inşa edilmesi, izlerin fiziksel olarak silinmesine yol açtı.

Bu nedenler, olayın önemini azaltmaz; hafıza kurumlarının nasıl kurulduğuna dair bir gözlem sunar.

Tanıklık aktarımı

Hayatta kalanların sayısı azalmakta ve yaş ortalaması yükselmektedir.

Yerel gruplar, tanıklıkları kaydeden ve okullarda aktaran programlar yürütür.

Çizim ve harita çalışmaları, mahalle düzeyinde ne yaşandığını belgeleyen bir yöntem olarak kullanılmıştır.

Bu kayıtlar, resmî belgelerin boşluklarını doldurur.

Aktarım, gönüllü emeğine dayanır ve süreklilik açısından kırılgandır.

Sivil savunma tartışması

Dönemin sivil savunma politikası, halkın yangınla mücadele etmesini ve şehirde kalmasını öngörüyordu.

Tahliye, ağırlıklı olarak çocuklar için uygulandı; okul grupları kırsal bölgelere gönderildi.

Yetişkinlerin şehirde kalması yönündeki politika, kayıpları artıran etkenlerden biri olarak değerlendirilir.

Bu politika, savaş sonrası afet yönetimi tartışmalarında da eleştirel biçimde ele alınmıştır.

Bugünkü tahliye anlayışı, kalmayı değil erken hareketi esas alır.

Bugünkü şehirde

Saldırının izleri, bugünkü Tokyo’da fiziksel olarak büyük ölçüde görünmez.

Bazı parklarda ve tapınak alanlarında küçük anıtlar bulunur.

Yanmış ağaç gövdeleri ve hasar görmüş taş yapılar, birkaç noktada korunmuştur.

Doğu ilçelerindeki mahalle dokusu, savaş sonrası hızlı yapılaşmanın ürünüdür.

1923 sonrası imar programının izleri için deprem sonrası Tokyo dosyamıza bakabilirsiniz.

Nasıl okunmalı

Bu dosya, savaş tarihinin sivil boyutunu görmek için önemlidir.

Olayı değerlendirirken bağlamı, yani Japonya’nın Asya’daki eylemlerini de görmek gerekir; iki boyut birbirini geçersiz kılmaz.

İyi bir okuma, kayıp ölçeğini kabul ederken sorumluluk sorusunu da kapatmaz.

Anma kurumlarının bu bağlamı ne ölçüde sunduğu, Japonya’da tartışılan bir konudur.

Atom bombalarına ilişkin kayıt ve anma kurumları için Hiroşima ve Nagasaki dosyamıza bakabilirsiniz.

Çocukların tahliyesi

1944’ten itibaren büyük şehirlerdeki ilkokul öğrencileri, kırsal bölgelere toplu olarak gönderildi. Bu uygulamaya toplu tahliye denir.

Çocuklar, tapınaklarda ve pansiyonlarda gruplar hâlinde kaldı ve ailelerinden aylarca ayrı yaşadı.

Beslenme yetersizdi ve hastalık yaygındı. Bu dönem, o kuşağın anlatılarında ağır bir yer tutar.

Mart 1945 saldırısında ailelerini kaybeden çocuklar, savaş sonrasında yetim olarak döndü.

Savaş sonrası dönemde sokakta yaşayan çocuk sayısı, bu kayıpların doğrudan bir sonucudur ve dönemin en ağır toplumsal sorunlarından biriydi.

Kayıtların durumu

Saldırı sonrası hazırlanan resmî kayıtlar eksiktir ve bir bölümü savaş sonunda imha edilmiştir.

Belediye kayıtları, mezarlık defterleri ve tapınak kayıtları, sayının yeniden kurulmasında kullanılan kaynaklardır.

Yerel araştırmacılar, mahalle mahalle isim listeleri çıkarma çalışmaları yürütmüştür.

Bu çalışmaların bir bölümü gönüllü emeğiyle onlarca yıl sürdürülmüştür.

Sayının kesinleşmemiş olması, olayı belirsiz kılmaz; kayıt sisteminin çöktüğü koşulların bir sonucudur.