1985 Tahran Tahliyesi: Türk Uçaklarının Japon Vatandaşlarını Taşıdığı Gün

Japonya’da yaşayan bir Türk, bir gün Japon bir tanıdığından “1985’te Tahran’da ne olduğunu biliyor musunuz” sorusunu duyabilir. Soru rastgele değildir. İran-Irak Savaşı’nın en sert döneminde Tahran’da kalan Japon vatandaşlarının Türk uçaklarıyla tahliye edilmesi, Japonya’da geniş biçimde bilinen ve zaman zaman belgesele, romana ve okul materyaline konu olan bir olaydır.

Bu dosya olayın belgelenebilir çerçevesini, Japonya’daki hafıza biçimini ve popüler anlatıda dikkat edilmesi gereken noktaları bir arada veriyor. Amaç hikâyeyi küçültmek değil; doğru anlatıldığında zaten güçlü olan bir olayı gereksiz süslemelerden arındırmaktır. Tarihe saygı, önce olayın kendisine sadık kalmayı gerektirir.

Savaşın şehirlere taşındığı hafta

1980’de başlayan İran-Irak Savaşı, 1984’ten itibaren şehirlerin doğrudan hedef alındığı bir aşamaya geçti. Mart 1985’te Irak yönetimi, belirlenen sürenin ardından İran hava sahasındaki sivil uçakların da hedef sayılacağını duyurdu. Bu duyuru, Tahran’daki yabancı sivilleri çok kısa ve keskin bir karar noktasına getirdi.

Ticari uçuşlar durdu ve hava sahası fiilen kapandı. Kara yoluyla çıkış mümkündü ama uzun, riskli ve sınırlı kapasiteliydi; sınır kapılarına ulaşmak günler alıyordu. Aileler, çocuklar ve sağlık sorunu olanlar için kara yolu gerçekçi bir seçenek değildi.

Tahran’da o dönemde yüzlerce Japon vatandaşı bulunuyordu; büyük bölümü şirket çalışanları ve aileleriydi. Japonya’nın bölgede tahliye için kullanabileceği kendi hava aracı yoktu ve dönemin yasal çerçevesi bugünkü anlamda bir devlet tahliye uçuşunu mümkün kılmıyordu. Sorun yalnızca lojistik değil, kurumsal yetki ve zaman baskısıydı.

Türk uçaklarının kalkışı

Türkiye’nin Tahran büyükelçiliği ve Türk Hava Yolları, süre dolmadan önce Tahran’a uçak göndererek Japon vatandaşlarının tahliyesini üstlendi. Yaygın olarak aktarılan sayı 215 Japon vatandaşıdır. Tahliye, sürenin bitimine az bir zaman kala tamamlandı.

Tahran’da bulunan Türk vatandaşlarının önemli bir bölümü ise kara yoluyla döndü. Bu ayrıntı anlatının sık atlanan kısmıdır ve kararın maliyetini gösterir: uçak kapasitesi sınırlıyken önceliğin nasıl belirlendiği, olayın en somut insani boyutudur.

Japonya’da olay ilk yıllarda kamuoyunda geniş biçimde bilinmedi. Sonraki on yıllarda gazetecilik çalışmaları, anma etkinlikleri ve popüler kültür üretimleriyle geniş kitleye ulaştı. Bugün Japon okur için bu olay, Türkiye adının geçtiği en bilinen üç dört başlıktan biridir.

Ertuğrul bağı ve anlatının kuruluşu

Japonca anlatılarda olay çoğu zaman 1890’daki Ertuğrul faciasıyla birlikte kurulur. Bir asır önce Wakayama’daki köylülerin Osmanlı denizcilerine yardımı ile 1985’teki tahliye, karşılıklı bir vefa çerçevesine yerleştirilir. Bu çerçeve duygusal olarak güçlüdür ve iki toplumun birbirine bakışını gerçekten etkilemiştir.

Yine de bu bağın nasıl kurulduğunu sormak gerekir. İki olay arasında doksan beş yıl vardır ve karar alan kişiler farklı kuşaklardandır. Vefa duygusu anlatının parçası olabilir; ancak tek açıklama olarak sunulduğunda, dönemin diplomatik ilişkileri, Türkiye’nin bölgedeki konumu ve büyükelçilik düzeyindeki somut girişimler görünmez kalır.

Ertuğrul dosyasının kendisini Ertuğrul faciası ve Kushimoto yazımızda ayrıntılı ele alıyoruz. İki olayı birlikte okuyacak okur için önerimiz, önce her birini kendi bağlamında anlamak, ardından aralarındaki anlatı bağının ne zaman ve kimler tarafından kurulduğunu incelemektir.

Anlatıdaki zayıf noktalar

Popüler aktarımlarda üç tekrarlayan sorun vardır. Birincisi sayıların ve saatlerin abartılmasıdır. Farklı kaynaklarda uçuş sayısı, kalkış saati ve süre sınırının bitimine kalan zaman farklı verilir. Bu ayrıntıları kullanacaksanız hangi kaynaktan aldığınızı birlikte yazın.

İkincisi, olayın tek taraflı bir kahramanlık hikâyesine dönüştürülmesidir. Tahliye sırasında Tahran’daki Japon diplomatların, şirket temsilcilerinin ve yerel çalışanların koordinasyon yükü de gerçektir. İyi bir anlatı, yardımı yapanı yüceltirken yardımı organize edeni gölgede bırakmaz.

Üçüncüsü, olayın bugünkü siyasi tartışmalara doğrudan bağlanmasıdır. Kırk yıl önceki bir kararı bugünün gündemine kanıt olarak kullanmak, hem tarihe hem bugüne haksızlıktır. Olayın değeri kendi bağlamındadır.

Okur için pratik sonuç

Japonya’da yaşayan bir yabancı için bu olayın somut bir yansıması vardır: kriz anında hangi devletin hangi kanaldan size ulaşabileceğini önceden bilmek. Bulunduğunuz ülkedeki konsolosluğa kayıt olmak, acil durum iletişim listenizi güncel tutmak ve pasaport ile oturum belgelerinizin kopyalarını ayrı bir yerde saklamak temel adımlardır.

İkinci adım, ailenin dağınık olduğu durumlar için önceden karar vermektir. Kim nereye gider, kim kimi arar, buluşma noktası neresidir. Bu sorular kriz anında değil öncesinde cevaplanır. Aynı hazırlık mantığını gündelik hayata taşımak için Japonya’da deprem ve afet hazırlığı dosyasındaki haberleşme planı bölümü kullanılabilir.

Kaynak arayan okur için son bir not: Japonca kaynaklarda olay genellikle Tahran’daki Japon vatandaşlarının tahliyesi başlığı altında geçer. Millî Diyet Kütüphanesi’nin süreli yayın koleksiyonu, 1985 Mart ayına ait haberlere ulaşmak için en doğrudan yoldur. Türkçe kaynaklarda ise olay çoğunlukla anı ve röportaj biçiminde kayda geçmiştir; bu tür kaynakları kullanırken tanıklığın kendi sınırlarını hesaba katmak gerekir.

Olayın Japon kamuoyundaki yolculuğu

Bir olayın toplumsal hafızaya girmesi, olduğu anda değil sonradan gerçekleşir. 1985’te Japon basını tahliyeyi haber yaptı, ancak olay uzun süre kamuoyunun ortak referansları arasına girmedi. Ülke gündemi o dönemde ekonomik büyüme, ticaret anlaşmazlıkları ve iç siyasetle meşguldü.

Olayın geniş kitleye ulaşması 2000’li yıllarda hızlandı. Gazetecilik çalışmaları, anma etkinlikleri ve kurgu üretimleri hikâyeyi yeniden dolaşıma soktu. Bu süreçte anlatı sadeleşti ve Ertuğrul ile kurulan bağ merkeze yerleşti. Sadeleşme, hikâyenin yayılmasını kolaylaştırdı ama tarihsel karmaşıklığı azalttı.

Bu tür bir hafıza yolculuğu Japonya’ya özgü değildir. Her toplum, geçmişten seçtiği olayları kendi bugünkü ihtiyaçlarına göre öne çıkarır. Bir tarih okuru için asıl ilginç soru, olayın kendisi kadar bu seçim sürecinin nasıl işlediğidir.

Japonya’da yaşayan Türk okur bu süreçte özel bir konumdadır. Hem anlatının öznesi hem de eleştirel okuyucusu olabilir. Bu konum, hikâyeyi savunmak veya reddetmek yerine, doğru anlatılmasına katkı sağlamak için kullanılabilir.

Kaynak ararken izlenecek yol

Japonca arama yaparken olayın adı genellikle Tahran ve Japon vatandaşlarının tahliyesi biçiminde geçer. Süreli yayın arşivleri, 1985 Mart ayına ait haber metinlerine ulaşmanın en doğrudan yoludur ve dönemin dilini görmek açısından değerlidir.

Türkçe tarafta ise kaynakların ağırlığı anı ve söyleşidir. Bu kaynakları kullanırken tanıklığın kendi doğasını hatırlamak gerekir: hatırlama seçicidir ve zamanla değişir. Bir tanıklığı belge yerine koymak yerine, belgelerle birlikte okumak doğru yaklaşımdır.

Üçüncü bir kaynak grubu diplomatik yazışmalardır. Bu belgelerin bir kısmı zamanla erişime açılır. Erişime açılmış belgelere bakmak, karar sürecinin nasıl işlediğini görmek için en sağlam yoldur.

Son olarak, iki dilde yazılmış akademik çalışmalar hem olayı hem de anlatının kuruluşunu inceler. Bu çalışmalar genellikle popüler anlatıdaki abartıları da düzeltir ve kaynakça sunar.