1999 Marmara Depremi ve Japonya: Yardımdan Kalıcı Deprem İş Birliğine

17 Ağustos 1999’daki Marmara depremi, Türkiye’nin yakın tarihindeki en ağır afetlerden biridir. Japonya’nın bu afete verdiği karşılık, iki ülke arasındaki ilişkinin en somut ve en uzun süreli sonucunu doğurdu. Japonya’da yaşayan Türk okur için bu dosya iki nedenle önemlidir: hem kendi ülkesinin yakın tarihine, hem de içinde yaşadığı ülkenin afet kültürüne bakmayı sağlar.

Deprem sonrası yardım, kamuoyunda genellikle ilk günlerdeki arama kurtarma görüntüleriyle hatırlanır. Oysa asıl belirleyici olan, sonraki yıllarda kurulan teknik iş birliğidir. Bu yazı ikisini birlikte ele alıyor.

İlk günler ve acil yardım

Deprem sonrasında Japonya, uluslararası acil yardım çerçevesinde ekip gönderdi. Arama kurtarma, tıbbi destek ve teknik değerlendirme birimleri bölgede görev yaptı. Japonya’nın kendi deprem geçmişi, özellikle 1995 Kobe depreminden çıkardığı dersler, bu ekiplerin çalışma biçimini doğrudan etkilemişti.

Acil yardımın ikinci ayağı malzeme ve barınmaydı. Kışa girilirken geçici konut ihtiyacı kritik hâle geldi ve Japonya’nın sağladığı prefabrik konutlar bölgede kuruldu. Bu konutların bir kısmı yıllarca kullanıldı; bazıları sonradan sosyal tesise dönüştürüldü. Afet sonrası geçici barınmanın ne kadar sürdüğü, Japonya’da da uzun süredir tartışılan bir konudur.

Üçüncü ayak, sağlık ve psikososyal destekti. Büyük afetlerden sonra ortaya çıkan travma, enkaz kaldırıldıktan sonra da devam eder. Kobe deneyimi, bu alandaki ihtiyacın kurumsal olarak planlanması gerektiğini göstermişti ve bu bilgi Türkiye’ye aktarılan başlıklardan biri oldu.

Kobe’den gelen ders

1995’teki Büyük Hanshin-Awaji depremi Japonya için bir dönüm noktasıydı. Modern bir Japon şehrinde altı binden fazla can kaybı, ülkenin afet yönetimi anlayışını kökten değiştirdi. Kurtarmanın ilk saatlerinde komşuların rolü, gönüllülük kültürünün kurumsallaşması ve şehir altyapısının sismik güçlendirilmesi bu dönemde gündeme oturdu.

Kobe’de kurulan afet araştırma ve hafıza merkezi, deneyimi belgeleyip aktarmak üzere kuruldu. Türkiye’ye giden Japon uzmanların birçoğu bu birikimin içinden geliyordu. Karşılıklı öğrenme tek yönlü değildi; Türkiye’deki yapı stoğu, kentleşme hızı ve denetim sorunları, Japon uzmanlar için de farklı bir vaka çalışmasıydı.

Bu karşılaştırma bugün de anlamlıdır. Japonya’da yaşayan bir Türk, iki ülkenin bina yönetmeliklerini, denetim sistemlerini ve afet sonrası sorumluluk düzenini karşılaştırma imkânına sahiptir. Bu karşılaştırma, hangi alışkanlığın nereye ait olduğunu görmeyi sağlar.

Yardımdan kurumsal iş birliğine

Marmara depreminden sonra kurulan en kalıcı yapı, deprem mühendisliği ve afet yönetimi alanındaki uzun süreli teknik iş birliğidir. Bu iş birliği; ölçüm ağlarının kurulması, mühendis ve teknisyen eğitimi, mikrobölgeleme çalışmaları ve okul binalarının güçlendirilmesi gibi başlıklarda yürüdü.

Bu tür programların değeri, afetin hemen ardındaki görünürlükten farklıdır. Ekipler döner, kameralar gider ve gündem değişir; ancak eğitim almış bir mühendis kuşağı ve kurulmuş bir ölçüm altyapısı onlarca yıl kalır. Uluslararası yardım literatüründe kalıcı etki tam da bu ikinci kategoride ölçülür.

Programların sınırlarını da not etmek gerekir. Teknik bilgi aktarımı, uygulama ve denetim iradesi olmadan sonuç vermez. Bir ülkenin yapı stoğunun güvenliği mühendislik bilgisinden çok yönetişim sorunudur. Bu, Japon uzmanların da açıkça dile getirdiği bir noktadır.

Yirmi beş yıl sonra ne kaldı

Bugün geriye bakıldığında üç kalıcı sonuç görülüyor. Birincisi, Türkiye’de deprem konusunda çalışan kurumların uluslararası ağlara bağlanmış olması. İkincisi, afet yönetiminin yalnızca kurtarma değil, hazırlık ve iyileştirme aşamalarını da içeren bir döngü olarak kabul edilmesi. Üçüncüsü, toplum düzeyinde hazırlığın kurumsal hazırlık kadar önemli sayılması.

Bu üçüncü nokta, Japonya’da yaşayan okur için doğrudan uygulanabilir. Japonya’nın mahalle düzeyindeki afet örgütlenmesi, tatbikat kültürü ve okul temelli hazırlık programları gözlemlenebilir modellerdir. Aynı yaklaşımı kendi hanenize uyarlamak için Japonya’da deprem ve afet hazırlığı dosyamızdaki adımları izleyebilirsiniz.

Dördüncü ve daha az konuşulan sonuç, iki toplum arasındaki güvenin somutlaşmasıdır. Afet yardımı, diplomatik metinlerin yapamadığı bir şeyi yapar: ilişkiyi soyut olmaktan çıkarır. 1999’da kurulan bu bağın, sonraki afetlerde nasıl karşılık bulduğunu 2023 depremlerinde Japon ekipleri dosyasında ele alıyoruz.

Prefabrik konutların uzun ömrü

Afet sonrası geçici konut, adı üstünde geçici olması beklenen bir çözümdür. Uygulamada ise çoğu zaman öngörülenden çok daha uzun süre kullanılır. Marmara depremi sonrasında kurulan Japon yapımı konutların bir bölümü yıllarca kullanıldı ve bazıları sonradan başka amaçlara dönüştürüldü.

Bu durum Japonya’da da yaşanmıştır. Kobe ve Tōhoku sonrasında geçici konutlarda geçirilen sürenin uzunluğu, kamuoyunda tartışma konusu oldu. Geçici konutun kalitesi, yalıtımı ve sosyal çevresi bu nedenle önemlidir; kısa süreli sanılan bir çözüm, fiilen bir yaşam alanına dönüşür.

Bir başka boyut, geçici konut alanlarının sosyal yapısıdır. Aynı mahalleden gelenlerin bir arada yerleştirilmesi, komşuluk ağlarının korunmasını sağlar ve iyileşmeyi hızlandırır. Rastgele yerleştirme ise izolasyon yaratır. Japonya bu dersi Kobe’den sonra politikasına yansıttı.

Bu deneyimin kaydedilmiş olması, sonraki afetlerde tekrar keşfedilmesini önler. Afet yönetiminin en zor kısmı teknik çözüm değil, kurumsal hafızayı canlı tutmaktır.

Ölçüm ağları ve mühendis eğitimi

Deprem mühendisliğinde en değerli varlık veridir. Kuvvetli yer hareketi kayıtları olmadan yapıların gerçek davranışı modellenemez. Marmara sonrası iş birliğinin en kalıcı çıktılarından biri, ölçüm altyapısının genişletilmesi ve verinin sistematik biçimde toplanmasıdır.

İkinci çıktı insan kaynağıdır. Japonya’da eğitim gören Türk mühendisler ve Türkiye’de saha çalışması yapan Japon uzmanlar, iki ülke arasında sürekli bir teknik iletişim kanalı oluşturdu. Bu kanal, resmî programlar bittikten sonra da kişisel ve kurumsal ilişkiler üzerinden devam etti.

Üçüncü çıktı, okul binaları başta olmak üzere kamu yapılarının güçlendirilmesi konusundaki yöntem aktarımıdır. Japonya, okul binalarının güçlendirilmesini ulusal bir öncelik hâline getirmiş ve bunu belirli bir takvimle yürütmüştür. Bu deneyimin aktarılması, teknik olduğu kadar idari bir konudur.

Bu üç çıktının ortak özelliği, afet anında görünmemeleridir. Değerleri bir sonraki depremde ortaya çıkar ve bu nedenle siyasi olarak savunulması zordur. Uzun vadeli hazırlığın en büyük zorluğu tam da budur.