Kabuki: Dört Yüz Yıllık Popüler Sahnenin Kuralları

Kabuki, on yedinci yüzyılın başında ortaya çıkan ve Edo döneminin kentli halkı için gelişen bir sahne sanatıdır. Noh’un tören ağırlıklı ve aristokratik dünyasından farklı olarak, kabuki popüler bir eğlence biçimi olarak doğdu ve o karakterini büyük ölçüde korudu.

Renkli kostümleri, abartılı makyajı, güçlü pozları ve teknik sahne düzenekleriyle kabuki, ilk kez izleyen biri için görsel olarak doğrudan erişilebilirdir. Bu dosya, biçimin nasıl geliştiğini ve nasıl izleneceğini anlatıyor.

Doğuşu ve yasaklar

Kabuki’nin başlangıcı, on yedinci yüzyıl başında Kyoto’da bir kadın topluluğunun sunduğu dans ve skeç gösterilerine dayandırılır.

Bu gösteriler hızla popülerleşti. Ancak yönetim, ahlaki ve kamu düzeni gerekçeleriyle kadın oyuncuları sahneden yasakladı.

Ardından genç erkek oyuncuların bulunduğu biçim gelişti; o da benzer gerekçelerle kısıtlandı.

Sonuçta yetişkin erkek oyuncuların tüm rolleri üstlendiği biçim yerleşti. Kadın rollerini oynayan uzmanlaşmış oyunculara onnagata denir.

Bu yasaklar, sanatın estetiğini kalıcı biçimde belirledi; kısıt, kendi teknik geleneğini üretti.

Onnagata geleneği

Onnagata, kadını taklit etmeyi değil, sahnede kadınlığın stilize bir biçimini kurmayı hedefler. Bu ayrım, geleneğin kendi tanımıdır.

Duruş, yürüyüş, el hareketi ve ses kullanımı ayrıntılı biçimde kodlanmıştır. Eğitim çocuklukta başlar ve on yıllar sürer.

Bazı büyük onnagata oyuncuları, kariyerleri boyunca yalnızca bu rolleri oynamıştır.

Bu gelenek bugün de sürer ve kabuki’nin en tartışılan yönlerinden biridir. Toplumsal cinsiyet çalışmaları açısından da inceleme konusudur.

Seyirci olarak bu geleneği anlamak, sahnedeki performansın neyi hedeflediğini görmeyi sağlar.

Sahne teknolojisi

Kabuki, sahne tekniği bakımından döneminin çok ilerisindeydi. Dönen sahne, on sekizinci yüzyılda Japonya’da geliştirildi ve Avrupa’dan çok önce kullanıldı.

Asansörlü platformlar, oyuncuların sahne altından çıkmasını sağlar. Uçurma düzenekleri de kullanılır.

Hanamichi adı verilen ve salonun içinden geçen uzun bir yol, oyuncunun seyircinin arasından sahneye çıkmasını sağlar. Bu, kabuki’nin ayırt edici mekânsal özelliğidir.

Kostüm değişimleri sahnede, seyircinin gözü önünde yapılabilir. Bir dikişin çekilmesiyle kostümün tamamen değişmesi, gösterinin en çok alkışlanan anlarındandır.

Siyah giysili sahne yardımcıları görünür durumdadır; konvansiyon gereği yok sayılırlar.

Oyun türleri

Tarihî oyunlar, savaşçı sınıfının geçmişini ve büyük olayları konu alır. Görkemli kostüm ve abartılı üslup bu türde öne çıkar.

Gündelik hayat oyunları, kentli halkın dünyasını anlatır. Borç, aşk, aile ve onur gibi temalar işlenir.

Dans ağırlıklı oyunlar, anlatıdan çok hareket ve müzik üzerine kuruludur.

Birçok kabuki oyunu, bunraku kukla tiyatrosundan uyarlanmıştır. İki gelenek arasında sürekli bir alışveriş olmuştur.

Program genellikle farklı türlerden bölümlerin bir araya getirilmesiyle oluşturulur.

Oyuncu hanedanları

Kabuki, aile hatları üzerinden aktarılır. Oyuncular, kuşaklar boyunca taşınan sahne adlarını devralır.

Ad devri töreni, sanat dünyasında büyük bir olaydır ve özel programlarla kutlanır.

Bir oyuncunun adının sonundaki numara, o adı taşıyan kaçıncı kuşak olduğunu gösterir.

Seyirciler, sahnedeki oyuncuya adıyla seslenerek destek verir. Bu bağırışların zamanlaması kurala bağlıdır ve deneyimli seyirciler tarafından yapılır.

Aile dışından oyuncu yetişmesi mümkündür ancak zordur; bu, geleneğin sürdürülebilirliği açısından tartışılan bir konudur.

Makyaj ve kostüm

Kumadori adı verilen çizgili makyaj, karakterin doğasını gösterir. Kırmızı çizgiler kahramanlık ve tutkuyu, mavi çizgiler kötülük ve doğaüstülüğü işaret eder.

Kostümler ağırdır ve katmanlıdır. Bazı kostümler onlarca kilo gelir ve oyuncunun hareketini kısıtlar.

Peruklar ayrı bir zanaattır ve karakter türüne göre standartlaşmıştır.

Bu görsel kodlar, seyircinin karakteri anında tanımasını sağlar. Metni anlamayan bir izleyici bile bu kodları takip edebilir.

Bu, kabuki’yi yabancı seyirci için görece erişilebilir kılan başlıca özelliktir.

Mie ve zamanlama

Mie, oyuncunun anlatının doruk noktasında donduğu güçlü pozdur. Genellikle şaşı bakış ve gergin duruş içerir.

Bu an, tahta blokların sesiyle vurgulanır. Ses, ritmi ve gerilimi taşır.

Mie, bir resim gibi tasarlanır ve seyircinin belleğinde kalması hedeflenir.

Alkış ve seslenme bu anlarda yoğunlaşır. Sessiz izleme beklentisi kabuki’de yoktur.

Bu canlı seyirci ilişkisi, kabuki’yi noh’tan ayıran temel farklardandır.

İlk kez izlemek

Tam program uzundur ve bölümlere ayrılır. Tek perde bileti alma imkânı çoğu tiyatroda vardır ve ilk deneyim için idealdir.

Kulaklıklı rehber hizmeti sunulur ve İngilizce seçeneği bulunur. Bu hizmet, sahnede olan biteni anlık olarak açıklar.

Program kitapçığı, oyunun özetini ve oyuncu bilgilerini içerir.

Giyim serbesttir; gündelik kıyafet uygundur. Aralarda yemek yemek gelenektir ve tiyatroda bento satılır.

Fotoğraf ve kayıt yasaktır; telefon kapatılmalıdır.

Nerede izlenir

Tokyo’daki Kabukiza, en bilinen sahnedir ve yıl boyu program sunar. Ulusal tiyatroda da düzenli gösteriler vardır.

Kyoto, Osaka ve Fukuoka’da mevsimlik programlar düzenlenir.

Bazı kırsal bölgelerde yerel halkın oynadığı köy kabuki gelenekleri sürer. Bu gösteriler, sanatın taşradaki köklerini gösterir.

Bilet fiyatları geniş bir aralıktadır; tek perde biletleri uygundur ve sıraya girilerek alınır.

Diğer sahne gelenekleri için noh ve kyōgen dosyamıza bakabilirsiniz.

Seyirci kültürü

Kabuki, sessiz izlenen bir sanat değildir. Seyirci alkışlar, oyuncuya seslenir ve tepkisini açıkça gösterir.

Oyuncuya adıyla seslenen kişilere kakegoe denir. Bu seslenişlerin zamanlaması hassastır; erken veya geç bir sesleniş sahneyi bozar.

Bu nedenle seslenmeyi deneyimli seyirciler yapar. İlk kez gelen bir seyircinin denemesi önerilmez.

Aralarda yemek yemek gelenektir. Tiyatro içinde satılan bento kutuları, gösterinin bir parçası sayılır.

Bu canlı ortam, kabuki’nin popüler kökenini ve seyirciyle kurduğu doğrudan ilişkiyi yansıtır.

Bugünkü tartışmalar

Kabuki, somut olmayan kültürel miras olarak korunmakta ve devlet desteği almaktadır. Bu destek, biçimin sürdürülmesini sağlar.

Aynı zamanda yenilik ile gelenek arasında sürekli bir gerilim vardır. Çağdaş yapımlar, popüler kültür uyarlamaları ve yeni oyunlar tartışma yaratır.

Bazı yapımlar, çizgi roman ve animasyon eserlerinden uyarlanmıştır. Bu, genç seyirci çekmek için etkili olmuştur.

Geleneksel seyirci kitlesinin yaşlanması, sektörün en büyük sorunudur.

Bu gerilim, yaşayan bir sanatın doğal hâlidir; donmuş bir biçim korunur ama gelişmez.