Bunraku: Üç Kişinin Taşıdığı Kukla ve Tek Anlatıcının Sesi

Bunraku, Japonya’nın geleneksel kukla tiyatrosudur ve on yedinci yüzyılda Osaka’da bugünkü biçimini kazanmıştır. Yetişkin seyirci için yazılmış ciddi dramları sahneler ve çocuk eğlencesi değildir.

Biçimin en dikkat çekici yanı, her kuklanın üç kişi tarafından birlikte taşınmasıdır. Bu üç kişi sahnede görünür durumdadır. Bu dosya, sistemin nasıl işlediğini ve nasıl izleneceğini anlatıyor.

Üç bileşen

Bunraku, üç ayrı sanatın birleşimidir: kukla operasyonu, anlatı ve müzik. Üçü eşit ağırlıktadır.

Anlatıcıya tayū denir. Tüm karakterlerin repliklerini, anlatıyı ve duygusal tonu tek başına üstlenir.

Müzik, kalın gövdeli bir shamisen ile çalınır. Bu çalgı, standart shamisen’den daha derin ve güçlü bir ses verir.

Kukla operatörleri, karakterin fiziksel varlığını kurar.

Bu üç unsurun eşzamanlılığı, sahnenin bütün gerilimini taşır.

Üç kişilik operasyon

Baş operatör, kuklanın başını ve sağ elini kontrol eder. En kıdemli kişidir ve yüzü açıktır.

İkinci operatör sol eli, üçüncüsü ayakları yönetir. Bu ikisi siyah giysili ve yüzü örtülüdür.

Üçü, hiçbir sözlü işaret olmadan uyum içinde çalışır. Bu uyum, yıllar süren birlikte çalışmanın ürünüdür.

Ayak operatörlüğü genellikle ilk basamaktır ve bu görevde yıllar geçirilir. Sol el bir sonraki basamaktır.

Baş operatörlüğe ulaşmak on yıllar alır; bu ilerleme sistemi katı biçimde uygulanır.

Kuklanın kendisi

Kuklalar, insan boyunun yaklaşık yarısı ile üçte ikisi arasındadır ve ağırdır.

Baş, oyulmuş ahşaptandır ve karakter tipine göre standartlaşmıştır. Bazı başlarda kaş, göz ve ağız hareket ettirilebilir.

Bu mekanizmalar, baş operatörün sol elindeki kollarla çalıştırılır. Bir karakterin ifadesi böylece anlık olarak değişebilir.

Kadın karakterlerin çoğunda ayak yoktur; ayak operatörü, kimononun eteğini hareket ettirerek yürüyüş izlenimi verir.

Kukla başları ve kostümleri, ayrı zanaat kollarıdır ve ustaları sınırlıdır.

Tayū anlatıcılığı

Tayū, metni önündeki sehpada açık tutar ve okur; ancak performans ezber düzeyinde içselleştirilmiştir.

Tüm karakterlerin sesini üstlenir: yaşlı adam, genç kadın, çocuk, savaşçı. Geçişler anlıktır.

Ses kullanımı fizikseldir ve büyük efor gerektirir. Tayū’lar performans sırasında karınlarına bir destek bağlar.

Metin, klasik Japonca’dır ve şiirsel bir ritim taşır. Anlatı ile diyalog iç içe geçer.

Bir sahnenin sonunda tayū ve shamisen çalıcısı, dönen bir platformla değişebilir; bu değişim seyircinin gözü önünde yapılır.

Shamisen

Bunraku’da kullanılan shamisen, en kalın gövdeli türdür ve derin bir ton üretir.

Müzik yalnızca eşlik değildir; ritmi, gerilimi ve zamanlamayı belirler.

Tayū ile shamisen çalıcısı arasında sıkı bir ilişki vardır ve genellikle uzun yıllar birlikte çalışırlar.

Çalgının vuruşları, kuklanın hareketiyle de senkronizedir. Bir adımın sesi, mızrap darbesiyle verilir.

Bu üçlü senkronizasyon, biçimin teknik çekirdeğidir.

Repertuvar

Bunraku repertuvarının önemli bir bölümü, on yedinci ve on sekizinci yüzyılda yazılmıştır.

Tarihî oyunlar, savaşçı sınıfının dünyasını ve sadakat çatışmalarını işler.

Gündelik hayat oyunları, kentli tüccar sınıfının dünyasını anlatır. Borç, aşk ve toplumsal baskı temaları öne çıkar.

Bu oyunların birçoğu, kabuki tarafından da uyarlanmıştır. İki gelenek arasında sürekli bir alışveriş olmuştur.

Bazı oyunlar gerçek olaylardan esinlenmiştir ve yazıldıkları dönemde güncel haber niteliği taşımıştır.

Osaka bağlantısı

Bunraku, Osaka’nın kentli tüccar kültürüyle birlikte gelişti. Şehir, sanatın merkezi olarak kaldı.

Ulusal Bunraku Tiyatrosu Osaka’dadır ve düzenli program sunar. Tokyo’da da mevsimlik gösteriler düzenlenir.

Şehirdeki tarihsel eğlence bölgeleri, bu geleneğin doğduğu ortamdır.

Sanat, somut olmayan kültürel miras olarak korunmaktadır ve kamu desteği alır.

Seyirci sayısı ve icracı sayısı sınırlıdır; sürdürülebilirlik ciddi bir konudur.

İlk kez izlemek

Programlar bölümlere ayrılır ve tek bölüm bileti alınabilir. Bu, ilk deneyim için uygundur.

Kulaklıklı rehber hizmeti sunulur ve İngilizce seçeneği bulunur. Bu hizmet olmadan metni takip etmek zordur.

Program kitapçığı, olay özetini ve karakter listesini içerir.

Oturma yeri seçimi önemlidir. Orta mesafedeki koltuklar hem kuklaları hem tayū’yu görmeye elverişlidir.

Fotoğraf ve kayıt yasaktır.

Nereye bakmalı

İlk kez izleyen biri için doğal eğilim, kuklaya odaklanmaktır. Bu doğrudur ama eksiktir.

Zaman zaman tayū’ya bakmak, sesin nereden geldiğini görmek deneyimi değiştirir.

Operatörlerin hareketini izlemek de öğreticidir. Üç kişinin nasıl tek bir hareket ürettiği, birkaç dakika sonra görünür hâle gelir.

Siyah giysili operatörleri görmezden gelme konvansiyonu vardır; ancak onları izlemek de yasak değildir.

Bu çok katmanlı izleme imkânı, bunraku’yu tekrar tekrar izlenebilir kılar.

Yerel kukla gelenekleri

Bunraku dışında, ülke genelinde köy düzeyinde kukla gelenekleri vardır. Awaji adası ve Tokushima bunların en bilinenleridir.

Bu gelenekler, yerel topluluklar tarafından sürdürülür ve tapınak festivalleriyle bağlantılıdır.

Teknik olarak bunraku ile akrabadır; bazı bölgelerde daha eski biçimler korunmuştur.

Bu yerel toplulukları izlemek, sanatın kurumsallaşmamış hâlini görmek açısından değerlidir.

Diğer sahne gelenekleri için noh ve kyōgen ve kabuki dosyalarımıza bakabilirsiniz.

Chikamatsu ve metin geleneği

Bunraku repertuvarının en tanınmış yazarı Chikamatsu Monzaemon’dur. On yedinci yüzyıl sonu ve on sekizinci yüzyıl başında yazdığı oyunlar, biçimin edebi düzeyini belirlemiştir.

Oyunlarının bir bölümü, gerçek olaylardan uyarlanmış çifte intihar dramlarıdır. Bu oyunlar, yazıldıkları dönemde büyük ilgi gördü ve toplumsal tartışma yarattı.

Metinler, bireysel arzu ile toplumsal yükümlülük arasındaki çatışmayı merkeze alır. Bu gerilim, dönemin kentli sınıfının gerçek deneyimini yansıtır.

Chikamatsu’nun oyunları bugün de sahnelenmektedir ve Japon edebiyat kanonunun parçasıdır.

Metinlerin çevirileri mevcuttur; gösteriden önce okumak, izleme deneyimini belirgin biçimde derinleştirir.

Kuklanın ifadesi

Bunraku kuklalarının en çok konuşulan özelliği, sabit bir yüze rağmen ifade üretebilmeleridir.

Bu etki, baş açısı, gövde duruşu ve hareket ritminden doğar. Aynı yüz, farklı duruşlarda farklı duygular taşır.

Bir kuklanın omuz hareketiyle nefes alması, biçimin en ince tekniklerindendir. Üç operatörün bu nefesi birlikte üretmesi gerekir.

Bu, izleyicide canlılık izlenimi yaratır ve kuklanın nesne olduğu birkaç dakika içinde unutulur.

Bu etki, çağdaş kukla ve animasyon sanatçıları tarafından da incelenmiş ve etkili olmuştur.