Sensu ve Uchiwa: Katlanır ve Sabit Yelpazelerin Yapımı ve Kullanımı

Japon yelpazeleri iki temel türe ayrılır. Uchiwa sabit ve yuvarlak, sensu ise katlanır biçimdedir.

Bu dosya, iki türün yapımını, üretim merkezlerini, kullanım alanlarını ve bugünkü durumunu anlatıyor.

İki tür

Uchiwa, tek parça saplı ve katlanmayan yelpazedir.

Sensu, çubukların birleştirilmesiyle açılıp kapanan yelpazedir.

Uchiwa, kıta üzerinden erken dönemde ulaştı.

Sensu ise Japonya’da geliştirilmiş bir biçim olarak kabul edilir.

Katlanır yelpaze, buradan Çin’e ve Avrupa’ya yayıldı.

Uchiwa yapımı

Tek bir bambu parçası uzunlamasına yarılır.

Yarıklar, yelpazenin tellerini oluşturur.

Teller yelpaze biçiminde açılır ve bir çerçeveyle sabitlenir.

Üzerine iki taraftan kâğıt yapıştırılır.

Kenar bandı, yapıyı tamamlar ve kâğıdı korur.

Marugame ve Kyoto

Kagawa ilindeki Marugame, uchiwa üretiminin merkezidir.

Ülkedeki üretimin büyük bölümü buradan çıkar.

Kyoto’da ise ayrı bir gelenek bulunur ve sap ayrı takılır.

Bu türde yüzey daha geniş ve süsleme daha ayrıntılıdır.

Iki gelenek, yapım tekniğiyle ayrılır.

Sensu yapımı

Bambu çubuklar ince biçimde işlenir ve bir pimle birleştirilir.

Kâğıt, iki kat hâlinde hazırlanır ve arasına çubuklar geçirilir.

Bu işlem, çubukların kâğıdın içinde kalmasını sağlar.

Katlama, kalıp üzerinde yapılır ve kıvrımlar sabitlenir.

Üretim, onlarca ayrı aşamadan oluşur.

İş bölümü

Sensu üretimi, birden çok atölye arasında paylaşılır.

Bambu işleme, kâğıt hazırlama, resimleme ve montaj ayrı işlerdir.

Her aşama farklı bir ustaya aittir.

Bu düzen, Kyoto’daki üretimde belirgindir.

Zincirin bir halkasının kopması, üretimi durdurabiliyor.

Kâğıt ve ipek

Kâğıt, ince ve dayanıklı washi türlerinden seçilir.

Konu için washi kâğıt yapımı dosyası okunabilir.

Tören yelpazelerinde ipek kullanılır.

Altın ve gümüş varak, yüzey süslemesinde yer alır.

Boyama, şablon ya da elle yapılır.

Tarihsel gelişim

Erken katlanır yelpazeler, ince ahşap levhaların iple bağlanmasıyla yapılıyordu.

Bu levhalar üzerine not alınıyordu ve yelpaze bir yazı aracıydı.

Sonraki dönemde kâğıt kaplama yaygınlaştı.

Orta çağda yelpazeler, hediye ve ihracat ürünü olarak kullanıldı.

Edo döneminde kent halkı arasında yaygınlaştı ve resimli türler çoğaldı.

Meiji döneminde Avrupa’ya ihracat arttı ve tasarımlar buna göre uyarlandı.

Resimleme

Yelpaze yüzeyi, ressamlar için ayrı bir format oluşturur.

Kavisli yüzey, kompozisyonu doğrudan etkiler.

Katlandığında bölünecek alanlar hesaba katılır.

Ünlü ressamların yelpaze yüzeyine yaptığı çalışmalar müzelerde sergileniyor.

Bu eserler, katlanmadan çerçevelenerek korunuyor.

Tören kullanımı

Bazı yelpazeler, dans ve sahne sanatlarında kullanılır.

Sahnede yelpaze, kılıç, kadeh ya da dalga olarak canlandırılır.

Konu için nihon buyō klasik dans dosyası okunabilir.

Noh sahnesinde de yelpaze temel bir nesnedir.

Rakugo anlatısında yelpaze, çubuk ve kalem yerine geçer.

Rakugo kullanımı

Anlatıcı, sahnede yalnızca bir yelpaze ve bir mendil kullanır.

Yelpaze, yemek çubuğundan mektuba kadar birçok nesneyi temsil eder.

Bu kullanım, izleyicinin hayal gücüne dayanır.

Konu için rakugo anlatı geleneği dosyası okunabilir.

Aynı nesnenin çok işlevli kullanımı, geleneğin belirgin özelliğidir.

Sumo ve hakem

Sumo hakemi, elinde bir yelpaze taşır.

Bu yelpaze, kararı bildirmek için kullanılır.

Rengi ve süslemesi, hakemin derecesini gösterir.

Konu için sumo geleneği ve turnuvalar dosyası okunabilir.

Bu kullanım, yelpazenin tören işlevini gösteriyor.

Tören yelpazeleri

Resmî kıyafetle taşınan yelpazeler ayrı bir kategoridir.

Bu yelpazeler açılmaz ve kuşağa takılır.

Düğün ve yaş törenlerinde kullanılır.

Renk ve boyut, cinsiyete ve törene göre değişir.

Kıyafet kuralları için kimono ve mevsim kuralları dosyası okunabilir.

Şenlik kullanımı

Yaz şenliklerinde uchiwa yaygın olarak dağıtılır.

Üzerinde işletme adı ve tanıtım bulunabilir.

Bu ürünler plastik saplı ve makine üretimidir.

Yazlık kimono ile birlikte taşınması yaygın bir görüntüdür.

Şenlik takvimi için matsuri ve mevsim takvimi dosyası okunabilir.

Mevsim kullanımı

Yelpazeler, yaz ayları için serinleme aracıdır.

Klima yaygınlaşsa da açık alanda kullanımı sürüyor.

Sıcak dalgalarında belediyeler yelpaze dağıtımı yapıyor.

Enerji tasarrufu kampanyalarında da tanıtılıyor.

Bu kullanım, geleneksel nesnenin güncel işlevini gösteriyor.

Bakım

Kâğıt yelpazeler nemden korunur.

Katlanır yelpazeler, kapalı hâlde ve kılıf içinde saklanır.

Pim gevşediğinde onarım yapılabilir.

Yırtılan kâğıt, aynı türden kâğıtla yamanır.

Doğrudan güneş, boya rengini soldurur.

Bugünkü üretim

Atölye sayısı azalmış durumda.

Bambu işleyen usta sayısı özellikle sınırlı.

Makine üretimi ve ithal ürünler, pazarın büyük bölümünü karşılıyor.

El yapımı ürünler, tören ve sahne kullanımında sürüyor.

Bazı atölyeler tasarımcılarla çalışarak yeni ürünler geliştiriyor.

Satın alırken

El yapımı ürünlerde katlama çizgileri düzenli ve keskindir.

Çubuk sayısı, kalite ve fiyatı belirleyen ölçütlerden biridir.

Kâğıdın iki yüzü de düzgün yapıştırılmış olmalıdır.

Tören yelpazeleri, kullanım amacına göre satılır ve karıştırılmamalıdır.

Ahşap ve kâğıt geleneğinin diğer kolları için chōchin ve Japon feneri dosyası okunabilir.

Atölye ziyaretlerinde katlama aşaması izlenebiliyor ve bu aşama işin en kritik bölümü sayılıyor.

İskelet aralığı, kâğıdın gerilimi ve kat çizgisi yelpazenin dengeli açılmasını birlikte belirliyor.